Мэйл хаягаа   устгахын  тулд

Алхам1 http://www.yahoo.com  руу  орох

Алхам 2 Өөрийн  устгахыг  хүсч  буй  мэйл хаяг руугаа орох

Алхам 3 Та  мэйл рүүгээ  орсоны  дараа  гарч ирэх  дэлгэцний  баруун  дээд  талд  байрлах  help гэсэн  үгэн  дээр  дарах хэрэгтэй.

Алхам 4 Дараагийн гарч ирэх  дэлгэцэнд  жагсаалтууд байх ба   хамгийн  эхэнд байрлах   Account  and  Password хэсэг  рүү  орно .

Алхам 5 Үүний  дараа гарч ирэх  дэлгэцэнд  Your  Account  Info хэсэг  байх ба  үүнээс  How  can  i delete  my  account  ? асуултан  дээр  дарснаар   хаягаа  устгах  хариултыг  олно.

Алхам 6 Тухайн  асуултан дээр   дарсаны  дараа гарч ирэх  дэлгэцний  доор  байрлах  Account  Deletion гсэн  цэнхэр  бичиг  бүхий  үгэн  дээр  дарахад  таны  хаяг  бүхий   дэлгэц  гарч  ирэх  ба  хуудасны  доор  байрлах   if so ,  flease   confirm  your  identity  with  your  password хэсгийн  доорх  нүдэнд  өөрийн  хаягныхаа   нууц  үг  бичээд  ,  харин  түүний  доор  байрлах  жижиг  нүдэнд   самбарт  үзүүлсэн  үгийг  дууриан  бичих ёстой .  Хэрвээ   та  ингэж  бичсэн  бол  доор  байрлах  Terminate  this  account товчин  дээр  дарна .

Ингээд  таны  хаяг  устах  болно.

“Сонгосон сүйт бүсгүйгээр нь тэр эрэгтэй ямар хүн болохыг, өөрийнхөө үнэ цэнийг мэддэг эсэхийг хялбархан дүгнэж болно” гэсэн суутны үг ч бий. Өрх гэрийнхээ хойморыг эзлэн налайн, намбайн суух эр хүн агуу. Гэхдээ сайн яваа эр хүн болгоны дэргэд нэгэн хүчирхэг эмэгтэй байдаг нь жам.Ямар ч цагт, ямар ч газар оронд   бүсгүй хүний мөнхийн чанар нь шилдэг эрчүүдийг дээш нь өргөх хүч байсаар ирсэн . Үүнийг үгүйсгэх хийгээд маргах шаардлага үгүй биз ээ. “Сайн эхнэр амьдралын аврал”. Чи бурханыг дуудаж, бурханд залбирч, тэнгэр бурханаас аврал энэрэл, хайр нигүүсэл хүсдэггүй байлаа ч сайн эхнэртэй учруулсны төлөө тэнгэр бурханд өвдөг дээрээ сөхрөн наманчлан талархах хэрэгтэй. “Үеийн үед дэлхий дээр эрэгтэй хүн агуу их байсан ч гэсэн түүний агуу ихийн өчүүхэн бүхэн нь эмэгтэй хүнээс урган гарсан байдаг” гэж нэгэн агуу их яруу найрагч бичсэн байна.

Эхнэрийн сайныг гэрт нь орж мэдэх гэж ярьдаг нь зүгээр нэг хоосон үг биш. Эхнэр хүн гэр орны өнгө зүс, нүүр царай. Гэрийн чинь чимэг гэргий чинь. Өрх гэр өөдлөх үү, уруудах уу гэдэг нь эцсийн бүлэгт эхнэрээс л шалтгаална. Эр нөхрөө урагш нь хөтлөж явдаг эхнэр түүнд заяасан тэнгэрийн хишиг яах аргагүй мөн. Тийм эхнэрээрээ бахархаж бардамнах ч багадна. Харин  эр нөхрөө урагш нь хөтөлдөггүй эхнэр мэдээж, хойш нь чангаах болно . Эр хүний хийморь сүлдийг доройтуулан, эр нөхрөө ямар нэг байдлаар хойш нь чангаах аваас тэр айлын сүр сүлд доройтон бүүдийж, өөдлөж өгсөж явсан амьдрал ахуй нь сааран саарсаар уруугаа өнхрөх замд шулуудна. Ийм хөөрхийлөлтэй байдалд хүрчихгүй байх боломж хэзээд байдаг юм шүү.Энэ боломжийг ухаалгаар ашиглахгүй бол өдөр ирэх тутам итгэл найдвар, мөрөөдөл хүсэл унтарсаар амьдралын мөнх ногоон мод чинь хугаран унахад хүрнэ. Хугараад унасан ургаа модыг буцаагаад нааж болдоггүй нь харамсалтай. Сайн яваа эр хүн болгон хэрвээ би энэ ханьтайгаа учраагүй бол одоо хаана юу хийж, ямар яваа бол гэж үе үе тархи толгойдоо бодож, өөрөө өөрөөсөө байн байн асууж бай.

Хорвоо аливаа хүнд үмх жаргал амсуулж, үзүүргүй зовлон эдлүүлдэг жамтай болохоор бүгдийн амьдралд жаргал зовлон хослон байсан нь гарцаагүй. Хүн гэдэг ухаант амьтны толгойд жаргаж байсан үеэсээ зовж явсан цаг нь илүү тод бичигдэн үлддэг нь сонин. Тийм ч болохоор эгэл хүмүүс жаргалтай үеэ дурдан ярихаасаа зовлонгийн далайг туулснаа сөхөн ярих нь илүү. Их далайн хаанаас нь ч амссан адилхан шорвог гэдэг шиг зовлон бэрхшээл баян ядуу, гэгээнтэн гэмтэн хэнд ч тохиолоо гэсэн гашуун шорвог. Гэтэлшгүй хүнд гэж төсөөлөгдсөн ч зовлон бэрхшээлийг туулан гарах боломж үргэлж нээлттэй.

Гэр бүлийн амьдралд тохиож байгаа зовлон бэрхшээл бол хүнийг өвдөг дээр нь сөхрүүлэхийн тулд чөтгөр шуламын бодож олсон ов мэх биш, бэрхшээл бол чамайг хөл дээр чинь баттай зогсоохын тулд бурханаас хайрлаж байгаа боломж гэж ойлго. Амьдралын замд тохиосон багахан муруй тахир зөрөг, бартаа саадыг тэвчээд туулаад өнгөрчих юм бол шулуун замдаа баараггүй ороод явчихна гэсэн найдвараа хэзээ ч бөхөөж унтрааж болохгүй. Тэсвэр тэвчээртэй байцгаа. Тэсвэр тэвчээр нь зовлон бэрхшээлийг гэтлэх дуусч дундаршгүй эрчимт зай цэнэг төдийгүй амжилт ололтын хүчит хөдөлгүүр юм. Эмэгтэйчүүд гайхамшигтай тэсвэр тэвчээртэй хүмүүс. Тэдний зан чанар, заяамал араншингийнх нь жинхэнэ хүч чадал нь гэр бүлийн хамтын амьдралын хамгийн хэцүү хүнд үеүүдэд илүү илрэн гарч ирж, аврагч хамгаалагч болон идэвхждэг билээ.

Ухаант эхнэрүүдийн ур ухаан, тэсвэр хатуужлын ачаар л гэр бүлийн амьдралд тохиосон түмэн зовлон бэрхшээлийг гэтлэн давахаар үл барам цөхөрч туйлдсан амьдралаа балчиг намагт живүүлчихэлгүй аварч гарсан жишээ захаас аван бий. Зовлон бэрхшээлийн өмнө туйлдан, өөртөө итгэх итгэлээ алдаж, өрх гэрээ аваад явах чадал хомсдон, арчаагаа алдах цухал давчуу үе тохиоход ч эхнэр чинь чиний чадвар чадавхид итгэн, түшиг тулгуур чинь болж, өндийн босоход өргөх дэмнэх хүч, сэтгэлийн тэнхээ, итгэлийн баталгаа болж өгнө. “Бүсгүй хүн бол эрчүүдийн агуу их хүмүүжүүлэгч мөн”. Үр хүүхэд, эр нөхрийнхөө зөвийг дэмжиж, бурууг засч, сайныг магтаж, саарыг шүүмжилж, нүднийхээ харцаар шилбүүрдэн ороолгож, гуних үедээ гуниж, туних цагтаа туниж, сайныг мөрөөдөн, сайханд тэмүүлсэн шилдэг хүмүүжүүлэгчид өрх гэрийн эзэгтэй нар яахын аргагүй мөн.

Эхнэр чинь чамд яншин үглэж, өргөст торлогон үгээр гүвшин ороолгож байна уу? Уцаарлах бус, ухаантайхан сонсох юм бол тэрхүү үглээ яншаа үг нь чиний сэтгэлийг өвтгөн ороолгох өргөст торлог биш, чиний сайн сайхны төлөө буулгасан цэцгийн хур байсныг хожуу боловч ухааран, ханилсан ханиа өшин хорсох биш, өрөвдөн хайрла. Эхнэр чинь чамайг шаналгаж байна уу? Сайтар анзаарахыг хичээх юм бол тэр гайт шаналгаанд нь үнэтэй зүйл олон байгааг, чамайг хайрласан хайр шингээстэй байдгийг, чиний төлөө л бүхнээ зориулж шаналсаныг хожуу ч гэсэн сэтгэлдээ сэргээн бодож, ханилсан ханиа өшин хорсох биш, бүр илүү өрөвдөн хайрла. “Эрэгтэй хүн эдлэж буй аз жаргалдаа цэнгэдэг. Бүсгүй хүн авчирч буй аз жаргалдаа умбадаг” гэнэ. Бидний өр зүрхэнд бадамлаж буй жаахан ч атугай гэрэл гэгээ бүхэн эх хүн, эмэгтэй хүний ивээл хайрын тусгал мөн билээ.

Амьдрал өөрөө сайн муугийн хольц хайлш болохоор гэр орондоо санал зөрөх, ам муруйх аян шалтаг мундахгүй тохионо. Уур уцаар хайран биеийг зовоож, ханийн жаргалыг хугаслана. Уурыг уураар дарна гэж хэзээ ч үгүй. Уурыг ухаан, тэвчээр хоёр л уяраан зөөлрүүлж чадна. Хамтын амьдралын тааруухан дурсамжийг мартсан дээр. Мартаж чадахгүй бол ядаж сөхөж бүү ярь. Нэгэнт өнгөрсөн юмтай нэхэн зууралдах хэрэггүй. Өчигдөр хажуугаар чинь намуухан урсаж байсан Туул голын ус одоо байхгүй, урсаад өнгөрсөн. Гэтэл чи өчигдөр хийгээд урьдын муу бодлоо өнөөдөр түүртэн үүрч, зовж явах ч гэж дээ. Өнгөрсөн бүхнийг уучлан цагаатгаж, үүдээ нээн угтах сэтгэлийн тэнхээгээ хатамжил. Харин, хамтын амьдралаа эхэлсэн, хар муу санаагүй, зүү орох зайгүй, цог золбоот, баяр баясгалант сайхан цаг мөчөө үе үе сөхөн дурсаж бай.

Нэр хүндтэй нэгэн генералын эхнэрийн ярьсан дурсамж та нарт сургамжтай байж магад. Дэслэгч байхад нь ханилан суугаад, үр хүүхдээ хөтлөн, хайрцаг саваа баглан боож, цэргийн анги дамжин нүүсээр хатуу бэрхийг хамтдаа туулж, эр нөхрөө өөд нь өргөж, урагш нь хөтөлсөөр генерал болгосон эхнэр нь ханийнхаа ааш араншин нь хувирч, уурлаж уцаарлах үед нь “Нөхөр генерал, дэслэгч түүнд хандаж болох уу” гэж эелдэгхэн илтгэж, хамтын амьдралаа эхэлсэн алтан үе рүүгээ сэтгэл зүрхийг нь чиглүүлэн зөөлрүүлдэг байж билээ гэсэн гайхалтай дурсамж бий.Эхнэрийн чинь зөн совин ямар нэг зүйл хийхийг эрс эсэргүүцээд байвал саналыг нь тэс зөрж бүү үйлд. “Бүсгүй хүний зөн совин аугаа их хүмүүсийн алсын хараатай дүйцдэг” юм.Ханьдаа урам магтаалын үгийг харамгүй хэлж бай. Чамаас урмын үг сонссон эхнэрийн чинь сэтгэл зүрхэнд нь баяр бахархал цалгиж, урам зориг нь эрчлэн, ариун үйлсийн мандал бадрал, хамгийн дээд аз жаргал дунд умбах мэт болно.

Ханийнхаа гол гонсойж, дотор харлан, нулимс унагах үгийг бүү хэл, үйлийг бүү үйлд. “Дэлхий дээрхи хамгийн хүчтэй ус – энэ бол эмэгтэй хүний нулимс”. Эр нөхрөөрөө бахархан уйлах, үр хүүхэддээ баярлаж уйлах, эцэг эхээ санагалзаж уйлахаас өөрөөр эхнэрийнхээ сормуусыг норгохгүй байхыг хичээ. “Бүсгүй хүний сайхан нүд нулимсаар бүрхэхийн цагтаа эр хүнийг харахаа больдог” юм шүү.  Аливаа алдартай хүний сүүдэрт зовж шаналсан бүсгүй ямагт байдаг  нь харамсмаар. Урьд нь ийм л байсан, одоо ч ийм л байгаа. Хорвоод бүх юм тэгш заяадаггүй гэдэг үнэн юм даа. Бүсгүй хүн сэтгэлийн зовлон шаналал, хөнгөн гуниг тээж явах мөч амьдралд тохиохыг алийг тэр гэхэв. Тэр үед гадаад өнгөндөө үзэсгэлэн гоо, эелдэг зөөлөн бүсгүй хэвээр байж, сэтгэлийн зовлон шаналалаа хэнд ч харуулахгүйгээр омог бардам, толгой дээгүүр алх. Тийм үедээ ч биеэ хэрхэн авч явах урлагийн жинхэнэ амьд үлгэр жишээ болж яв. Энэ бүхэн эргэн тойрныхонд чинь сайхан гэхэд ч багадмаар зөөлөн уур амьсгалыг авчирна.

Ертөнц дээрхи бүх дуу хоолойноос хамгийн уянгалаг нь хүүхдээ тэврэн суугаа эхийн ариун нандин хайр шингэсэн бүүвэйн дуу байдаг билээ. Ийм яруу тунгалаг, ялдам уянгалаг дуу хоолой айл өрх бүрт уянгалж, та бидний өрийг зөөллөж, сэтгэлийг ариусгаж байг.

Элэг  нэгт   ахан  дүүс  та  бүхэндээ     Үндэсний  их  баяр  – Наадмын  89-н  жилийн  ойг  тохиолдуулан  дүүрэн  баяртай,  түвшин  жаргалтай   байж,  наадмаа   дэлгэр  сайхан   тэмдэглэн  өнгөрүүлэхийг   хүсэн  ерөөе!

Ш. Гүрбазар

Зүс булаалдсан гурван сумын хүүхнүүд
Хэлэлцсэн юм шиг хөх торгон дээлтэй ирцгээж
Зуузай харшуулсан гурван сумын морьд
Ижилссэн юм шиг суман дэлээрээ гайхуулж
Хөх торгон баадамтай хөлийн хоёр асар
Хэцийн цэнхэр салхинд хээгээ гээтэл дэрвэхэд
Еэвэн хээтэй зодогоо зууван болтол дугтралцах
Есөн давааны бөхчүүд наадмын цагирагт тэмцэлдлээ
Үйлийн үргүй хөөрхөн алтан шаргийн Цэрмаа
Үйтэн хуаран тэрлэгээ дурдан болтол дэврүүлэхэд
Хатирч саарал морьных нь газар асгасан сүүлнээс
Хаан бугуйвч сүлжих шиг туурайн мөр хоцорлоо
Дэлгэр хэтийн наадам гурав хоног нижгэнэсэн
Дэвжээнийх нь дэнж дугуй хээтэй үлдлээ
Морь наргиа хоёр цуглах жамтай талбараас
Монгол газар шороо минь туурай хээтэйг ухаарлаа

Ийм сайхан Монгол наадмаа орхиж хэн чадах вэ дээ
Наадам гэдэг өөрийн хөг аялгуутай наадам эхлэх
Наадмын их өрнөл наадам тарах ч гэсэн
Надад олон янзын хөг аялгуу харагддаг юм
Алчуурын торгон сэжүүр дээр салхиар хийсэн амьсгааг
Айлын бүлээн бараанаас айраг ханхайх зуныг
Аав ижийгээ дагаад хөөрч гүйцсэн өдрүүдийг
Адуу хэмээх адгуус хйиморь болдог сүрийг би наадам гэж бэлэгшээдэг юм
Өвөр дүүрэн үзэмтэй наадмаар давхих сайхан
Өргөн сумын харчуудыг хараад нэгийн даваанд гармаар санагдана
Асар тойрос хийн алхаж ээ явах хүн хүнээс наадам сонсон холихжээ явах
Өлсөөгүй ч хуушуур айрагхан амс хийж
Өдөржин наадмын хүрээгээ тойрох л сайхан байдаг юм даа
Харин үзүүр түрүү булаалдас хийгээд наадам тарна гэхээр
Үрээ дагаад хөтлөөд уяачид буцна гэхээр
Үнсье гэлээ ч аз дутах тэр минь харьнаа гэхээр
Сумын захиргааны орой дэрэвсэн туг ганцаардах шиг
Сул асрын хормой нэвсэгнэх ямар уйтай гээч
Хорогдон хорогдох гал галын хөлөөр намар эхэлж
Хорлоогуайн их охин хүнтэй суучихдагсан
Дахиад наадам болохгүй юм шиг давчуурхыг яана
Шинийн хорьний өглөөнөөс зунаа хүлээж тайтгархад
Шингин сарны чимээнд жаргалд хорогсоод агшилхад

Нэмнээтэй ботгоны дэргэдээс эх нь холдохгүй юм шиг

Нэг л яваа насаараа наадмаа хүлээж жаргах юм даа

Энэхүү  дэлхийн  хүн  ардыг  нэгтгэж   өгдөг  агуу  спорт  маань  7100  квадраттай  дөрвөлжин  талбайд  90-минутын    хугацаатай   явагддаг   ямар  ч  эх  зохиол  байхгүй  онцгой  драмм юм.  Хүлээсний  эцэст  зүүдний  world cup    тайзанд   зоригтой  зогссон  нэр  төртэй  тамирчдын  ард  нуугдсан  нулимсны  төлөөлөгч  болох   онцгой   хоёр  тамирчны     талааар  бичье  гэж  бодлоо.

1.  Portugal  -ийн  тамирчин    Cristiano  Ronaldo

Энэхүү   сайхан   залуу  маань  гадаад  дүр  төрх,  бие  бялдар   нь  өөгүй  сайхнаар   зогсохгүй   шилдэг  ур  чадвартай  авьяаслаг  хөл  бөмбөгчин  юм.   Ronaldo–г  хэзээ  хэдийд  ч   нулимс  унагахад  хүргэдэг  хүний  нэр  нь  аав  нь  юм.     Ronaldo-г  онцгой  энхрийлж   өхөөрддөг  байсан  аав  нь  архинд  донтох  өвчинд  гүнзгий  орж  аавыгаа  эмчлэхийн  төлөө  бүх  зүтгэлээ   хийсэн    боловч   2005–онд  төлөөлөгчдийн   тэмцээний  үед  аавынхаа  нас  барсан  мэдээг   дуулж  тоглолтын  үеэр    сэтгэлээ  барьж  чадалгүй  уйлжээ  .    Чухал  тэмцээн  байсан  учраас      оршуулах  ёслолд  яах  ч  аргагүй   оролцож  чадаагүй  байна.   Тиймээс   тэрээр   аавынхаа  хөргийг  гэрээрээ  дүүрэн   тавьж  аавыгаа  үргэлж   өөрийг  нь  тэнгэрээс  харж  байгаа  гэдэгт   итгэдэг  байна.

Ronaldo-ийн   аавдаа  бэлэглэсэн  онцгой  бэлэг  нь  2006-онд  болсон  Portugal—England-ийн     World  Cup-т  сүүлчийн  торгуулын   цохилтыг   { ялагч  ялагдагчийг  шийдэх} амжилттай  хийж  ялсан   Ronaldo  тэнгэр  лүү  нас  барсан  аавдаа   зориулж  KISS   CEREMONY — аар  талархлаа   илэрхийлсэн  байна.   Мөн  тэрээр  хайрт  аавдаа  зориулж  аавыгаа  санагалзсан   хайраа  багтаасан   “Hope  to  see  you” хэмээх  дуу   зохиосон  ба  тэрхүү  дууг  төрсөн  эгч  нь   дуулсан  байна.

2.  Germany — ийн  хөл  бөмбөгийн  хаалгач Robert   Enke

Enke   нь  Barcelona,  Hannover     зэрэг  нэр  цуутай  багуудын  хаалгачаар  тоглож  байсан  ба   2004-онд   Germany   Bundes  liga -д    гол  оноог  авчирсанаар нь     бахархдаг  байсан    ба  түүнчлэн   хайрт  эхнэр, охиндоо  хэзээд   хайртай  халамжит  аав  , хань  байжээ.     Ялангуяа   охин  Lara  -даа   аминаасаа   илүү  хайртай  бөгөөд    охинтойгоо   цагийг  хамгийн  их  өнгөрүүлдэг   байжээ .  Гэтэл  нэгэн  өдөр   төрөлхийн  зүрхний  өвчинтэй    охин  Lara   нь   өвчнийхөө  улмаас  хүндээр  өвдөх  болж    өдөр  өнгөрөх  тусам    өвчний  байдал  улам  лавширсаар     эцэст  нь  нас  барсан  байна.

Энэхүү  итгэж  боломгүй  гэнэтийн  цохилтонд   Enke   сэтгэл  зүрхээрээ  гутралд  орж   өдөр  бүрийг  нулимсаар  өнгөрүүлэн    гашуудах  болсон  байна.    Тэгээд  хэдэн  сарын  дараа   тэнгэрээс  охин    Lara   нь   хайрт  аавдаа  хүч  өгөн  аажмаар  харууслаа  даван  сэтгэлээ  чангалж  дахин  хөл  дээрээ  боссон  Enke  эргэн  багтаа  очиж   гялалзсан  хөдөлгөөнөөр   амжилттай  тоглолтоо  үргэлжлүүлж   өөрийн  мөрөөдөл  болсон    World  cup – д  оролцох  улсын  төлөөлөх  багийн  гишүүнээр  багтан  орох  болсон  байна.    Гэтэл   одоо  өмнөд   африкт  болж  буй   World  cup болохын   7-сарын  өмнө   2009–11-10–нд  гэрээсээ  холгүй  орших  төмөр  замаас   цогцосыг  нь  олсон   байна.   Тэрээр   хайрт  охин  Lara -тай   өнгөрүүлсэн       юугаар  ч зүйрлэшгүй   аз  жаргалтай  мөчүүдээ   санагалзан  эцэст  нь  тэсэж  тэвчиж  чадалгүй  хайрт   охиныхоо  араас  явахаар  шийдэж  160-км-ын  хурдтай  ирж  явсан  галт  тэрэгний  урдуур   гүйж  орж  амиа  алдсан  байна.

Амиа  алдахын  өмнө  нь   охиныхоо  булшин  дээр  очиж  ” Lara   аав  нь  очлоо” хэмээх  бичгийг   бичиж  үлдээсэн  байжээ.    Энэхүү  гунигт   явдалыг    Germany   олон    fan –үүд  маш  ихээр  гашуудаж   2009–11-15-нд  Hannover  96   хөл  бөмбөгийн  талбайд    хүндэтгэлийн  гашуудал  хийсэн  байна.

Жижиг хүмүүс хүн ярьдаг.

Зорилгогүй хүн таваг дүүрэн бэрхшээл тоочдог.

Зорилготой хүн дэлхий дүүрэн боломж ярьдаг.

Хүчирхэг нь боломжийг бүтээдэг.

Оюунлаг нь боломжийг ашигладаг.

Сул дорой нь боломжийг хүлээдэг.

Тэнэгүүд нь боломжийг алддаг.

Солонгосын боловсролын тогтолцоо нь бага сургууль 6 жил, дунд сургууль 3жил, ахлах сургууль 3 жил, дээд сургууль 4 жил 6-3-3-4 гэсэн үндсэн тогтолцоотой бөгөөд энэ хугацаанд сургалтын төлбөр үнэгүй байдаг. Цэцэрлэгээс авахуулаад дээд сургууль хүртэлх бараг ихэнх боловсролын байгууллага 1 жилийг 2 улиралд хувааж сургалтын төлөвлөгөөг боловсруулан үйл ажиллагаагаа явуулдаг. 1-р улирал дуусаад 1 сар орчим зуны, 2-р улирал дуусаад шинэ хичээлийн жил эхэлтэл 2 сар орчим өвлийн амралт үргэлжилнэ.

1. Сургуулийн өмнөх насны боловсрол

Бага сургуульд орохын өмнөх шат болох сургуулийн өмнөх насны боловсрол нь хувь хүний сонголтоос шалтгаалж эхлэх нас нь өөр өөр байдаг боловч ерөнхийдөө ихэнх эцэг эхчүүд хүүхдээ 3 нас өнгөрөхөөр ясли юмуу цэцэрлэгт өгдөг. Яслид ар араасаа дугаарлан зогсох, коршокоо ялгах, хоол идэх, хувцасаа өмсөх, зэрэг өдөр тутмын амьдралд шаардлагатай зүйлийг заадаг. Сургуулийн өмнөх насны хүүхэд хүмүүжүүлэх байгууллага  нь улсын болон хувийн гэж хуваагддаг ба сургалтын агуулга болон орчны хувьд төстэй боловч улсынх нь хувийнхыг бодвол төлбөрийн хувьд арай хямд байдаг. Одоогоор газар тариалангийн бүс нутаг буюу бага орлоготой айлын 5 настай хүүхдүүдийн төлбөрийг улсаас төлөн сургаж байгаа бөгөөд цаашид улсын төвшинд үнэгүй сургах хэтийн төлөвлөгөөтэй байгаа. Хүүхдээ ясли юмуу цэцэрлэгт өгөхдөө сонгосон цэцэрлэг яслийн багш ажилтан нартай уулзан зөвлөлдөж хүүхдээ өгч  болдог.

2. Бага ангийн боловсрол

Солонгост 6 нас хүрвэл хүүхдээ бага сургуульд явуулах ёстой байдаг.     Гэхдээ    улсаас тогтоосон насанд нь бага сургуульд өгдөг боловч тухайн хүүхдийн эцэг эх өөрсдөө хүсвэл хүүхдээ  5  юмуу 7 настайд нь бага сургуульд өгөх боломжтой. Хүүхдүүд сургуульд орох жилийнхээ 1 сард  сургуульд элсэх эрхийн бичиг аваад 3 сард сургуульдаа ордог.  Бага сургуулийн хичээлийн төлөвлөгөө нь 1-6-р анги хүртэл 6 шат дамжин явагддаг бөгөөд онцгой шалтгаан байхгүй тохиолдолд жил болгон анги дэвшдэг.  Бага сургууль ч мөн адил улсын болон хувийн гэж хуваагддаг бөгөөд хичээлийн хөтөлбөрийн хувьд адил боловч тусгай сургалт зэргийн хувьд ялгаатай ба хувийн сургууль төлбөртэй байдаг.

3. Дунд сургуулийн боловсрол

Бага сургуулиа төгсвөл дараагийн шатны сургалт болох дунд сургуульд элсэн ордог. Солонгост дунд сургууль төгстөл албадан сургалт байдаг бөгөөд хичээл төлбөргүй, харин ахлах сургуулиас эхлэн төлбөртэй болдог.

(1) Дунд сургууль

Дунд сургуулиас эхлэн анги болгонд хичээлийг дааж авсан багш нар хичээл орох бөгөөд анги даасан багш нь тухайн сурагчийн амьдралын ерөнхий байдал зэргийг хариуцан зөвлөгөө өгч ажилладаг.

Эх хэл, ёс суртахуун, нийгэм, тоо, шинжлэх ухаан, биеийн тамир, дуу хөгжим, зураг, хөдөлмөр сургалт, англи хэл зэрэг үндсэн хичээлүүд орох бөгөөд компьютер, ханз, гадаад хэл зэргээс сонгон суралцах боломжтой. Хичээлийн цагийн хувьд өдөрт дунджаар 6 цаг орчим бөгөөд улирал болгонд 2 удаа стандартчлагдсан үнэлгээний шалгалт өгнө. Дүнг сурлагын дэвтэрт  нь бичээд гэрлүү нь илгээдэг.

(2) Ахлах сургууль

Ахлах сургуулийг дотор нь ерөнхий ахлах сургууль, техник технологийн ахлах сургууль, тусгай сургалттай ахлах сургууль гэж том 3 хэсэгт хуваадаг. Ерөнхий ахлах сургуульд дээд сургуульд элсэн ороход хэрэгтэй хичээлүүд  ордог бөгөөд техник технологийн ахлах сургуулийн хувьд төгссөнийхөө дараа шууд ажил дээр гарахад хэрэгтэй хичээлүүд голцуу ордог. Тусгай сургалттай ахлах сургууль нь шинжлэх ухаан болон гадаад хэл, биеийн тамир зэрэг авъяас чадварыг онцгойлон хөгжүүлэхэд чиглэгдсэн байдаг. Тиймээс ахлах сургуулиудын хичээл нь сургууль сургуулиасаа шалтгаалан өөр өөр байдаг. Сурагчид ахлах сургуулиа төгсвөл дээд сургуульд орох юмуу ажилд ордог.

4. Дээд боловсрол

Солонгосын дээд сургууль нь  4 жил ба 2 жилийн сургалттай дээд сургууль гэж хуваагддаг. 4 жилийн сургалттай дээд сургууль нь мэргэжлийн нарийн мэдлэг олгоход чиглэгдсэн байдаг бөгөөд 2 жилийн сургалттай дээд сургууль нь ажил мэргэжилтэй холбоотой нарийн техник технологи эзэмшүүлэхэд чиглэгдсэн байдаг.

Байгуулагдсан үндсэн зорилгоос шалтгаалан дээд сургуулийг ерөнхий дээд сургууль болон тусгай сургалттай дээд сургууль, тусгай дээд сургууль зэргээр хувааж болно. Тусгай сургалттай сургуульд боловсрол судлалын дээд сургууль, мэдээлэл технологийн дээд сургууль, шинжлэх ухаан техник технологийн дээд сургууль зэрэг байдаг бөгөөд тусгай дээд сургуульд хуульч өмгөөлөгчдийг бэлтгэдэг тусгай сургууль, цагдаагийн сургууль, татварын дээд сургууль зэрэг байдаг.

Дээд сургуульд ороход ерөнхийдөө ахлах сургууль төгссөн дүн ба жил болгоны улсын шалгалтын дүн шаардлагатай байдаг. Сурагч өөрийнхөө хүссэн сургуульд элсэхийг хүссэн өргөдөл гаргаж болох боловч тухайн сургуулиас шалтгаалан оюутан элсүүлж авах дотоод дүрэм бага зэрэг ялгаатай байдаг тул тухайн сургуулиас шаардаж буй болзлыг хангасан байх шаардлагатай.   Эцэг эх нь хоёулаа гадаад хүн бол гадаад оюутан элсүүлэн авах материалтай танилцан материалаа бүрдүүлж өгнө.

Цахилгаантай   ямар  ч  бат  бэх  цоож цуургатай  чемодан  болон    гар  цүнхийг    маш  амарханаар   онгойлгож  болдог  уг  арга  нь  гэвэл  ердөө  энгийн  гэжуугаан    балаараа  цахилгааныг  нэвт  дарж  хатгахад л  болоо .   Яаж  онгойлгож  байгааг  энд  дарж  дараах бичлэгийг   үзнэ үү!!!

Энэхүү  явдал  гарсанаас  хойш  дэлхийн  олон орноос  янз  бүрийн    idea гарч  хүмүүст  анхааруулж  эхлээд   байгаа  билээ.

За  тэгээд  тус  аргуудаас  дурдья.

1.  Чемоданаа   belt   /бүс/–ээр  чанга  бат  бэх  ороож  түгжих  хэрэгтэй.

2.  Чемоданаа  бүхэлд  нь   тусгай   зориулалтын   тор уутаар  бүхэлд  нь  ороож  цоожилно.

3.   Цахилгаангүй   пиластик   hard  case цүнхийг  сонгох  нь  чухал  юм.

Хэрэвзээ  цахилгаантай   цүнхэнд  дуртай  бол   том  шүдтэй  чемодан  сонгох  хэрэгтэй.

Намрын уулнаа бугын урамдаxыг сонсоорой
Намайг уxаажиxыг үзэx гэж ижий минь та урт наслаарай.
Манцуйдаа ирж таныг би ганцxан удаа жаргаасаан
Магадгүй түүнээс xойш дандаа зовоосон

Ганцxан намайг гэж ижий та
Газар дээр xичнээн мэргэжил сольдог юм бэ?
Бариувчийг минь эсгэж, xуримийн  өмсгөл чимэглэж
Балчираас минь өдий xүртэл оёдолчин явлаа

Оточ Маналын xувилгаан ийм байдаг уу гэлтэй
Орон дээрээ намайг бүлээрч xоноx тоолонд
Дэлxийд xамгийн сайн эмч минь та байлаа.

Аягаа эвдэн эрxэлж ядсан намайг
Аргадсандаа алиалагч болж өмнө минь эргэлдсэн,
“А” үсэг бичиx гэж будилж цөxөн  сууxад минь
Алдаатай байxад нь улаан цайм  “онц ” тавидаг багш явлаа

Цаг оройтсон болзооноос эргэж ирэxэд
Цагдаа, эсвэл үүдний манаач,
Сар нарны ээлжгүй гал саxисан тогооч,
Сангийн бойпорт арц уугиулж , маань уншдаг лам аа

Шүxэр тэнгэрийн доор алдаж эндэx тоолонд минь
Шүүxийн тогтоол уншдаг яллагч  нь та мөртлөө
Даамай иx xайр тань аанай л xэвээрэй
Давж заалдсан  өмгөөлөгч болж зовлонгоос намайг суллана.

Жигжид бурxаныг олон мутартай гэлцэнэ.
Жижигxэн энэ бие тань түүнээс ч олон гартай  юм шиг,
Элбэг иx xайр ижий гэдэг нэр тань
Энэ орчлонгоос авсан xамгийн том алдар аа!

Зүүний сүвэгчээр ч багтаx он жилүүдийн урсгалд
Зүгээр л дэргэд минь байж xайрла
Ижий ! гэж дуудаx болгондоо баярладаг
Ижил xэдэн xүүxэддээ  урт насалж xайрла аа!

Ц.Xулан.

WORLD  CUP

World   cup  гэдэг   нь  олон  улсын  хөл  бөмбөгийн   холбооноос  удирддаг  хамгийн  нэр  хүнд  бүхий  энэхүү  их  чуулганаас   дэлхийн  аварга  шалгаруулах  хөл  бөмбөгийн  тэмцээнд  шалгарсан  улсад   гардуулдаг  аваргын  цом   /TROPHY/ юм.  1930-оноос   хойш 4  жил  болгонд    нээгддэг   болсон  байна .

World   cup- ийн  түүх

1998—Франц          World  Cup {Франц шалгарсан }

2002—Солонгос/Япон   /      World  Cup    {Бразил шалгарсан}

2006—Герман         World  Cup {Итали шалгарсан

2010—Өмнөд  Америк       World  Cup {  ????????????? }

WORLD  CUP– Д    ХЭРЭГЛЭХ  БӨМБӨГ

УЛС   УЛСЫН   UNIFORM   /дүрэмт    хувцас/

ZAKUMI

STADIUMS

2.Хэн нэг нь Таныг ивээнэ гэж битгий найд. Єєртєє л найд. Бусдын хийснийг ажиглан єєрєє бие даан хий. Учрыг нь ухаарахыг хичээж оролд. Нягт нямбай, тэвчээртэй бай. Биеэ ажилдаа бvрэн дайчил.

3.Зорилготой байж тvvндээ хvр. Дэмий зvйлд санаагаа бvv зовоо. Хий хоосон мєрєєдєлд битгий авт. Хийх зvйлээ тєлєвлє. Саад учирвал юунаас болсоныг тунгаа. Тэгэхдээ олон юмны хойноос бvv хєєцєлд.

4.Найз нєхрєє зєв сонго. Инээсэн бvхэн нєхєр биш. Чамайг єєд нь татах нєхєр ол.

5.Тєлєвлєгєєтэй ажилла. Маргааш юу хийхийгээ урьд vдэш нь тєлєвлє. Удаан, олон жил хийх ажлаа ч тєлєвлє.

6.Yгvй гэж зоригтой хэлж сур. Ингэх нь заримдаа эвгvй байдаг ч, vгvй гэж хэлж сураагvй урсгалаар явдаг хvн, єєдтэй явсан нь vгvй.

7.Єєрийгээ битгий чамла. Хувийнхаа шилдэг чанарыг улам бvр зvлгэн єнгє оруул. Би чадна гэж зориглож сур.

8.Муу зуршлаас бага багаар сал. Дутагдалаа шударгаар хvлээ. Єєрийгээ зэмлэж сур. Биеэ хуурдаг хvн бvтэлтэй явсан нь ховор.

9.Єдрийн аль цагт хамгийн их vр бvтээлтэй байдгаа мэдэж ав. Чухам тэр цагийг бvv vр. Амрах, хооллоход тэр цаг мєчийг бvv зориул. Цагаа зохицуулж сур.

10.Хийх гэж буй зvйлээ vнэхээр чухал эсэхийг єєрєєсєє асууж тунгаа.

11.Битгий цухалдаж бачимд. Хэнээс юунаас болов гэдгийг тунгаа. Ядарвал ажлаа хойш тавь. Санаа зовох хэрэггvй. Yе vе хєдлєх, босох, суух, явган явахыг хичээ.

12.Yнэхээр юм бvтээе гэвэл биеэ эрvvл авч яв. Эрvvл биед саруул ухаан оршдог нь хамгаас vнэн.

13.Сайн сайхныг мєрєєд. Гутранги vзэл сайн юманд хvргэдэггvй. Yvнээс ч их юм хийж чадна гэж єєрийгээ зоригжуулж бай.

14.Хийх зvйлээ зvрх алдалгvй барьж ав. Ажлаа хаанаас, юунаас эхлэхийг эхлээд бод. Дараа нь ямар аргаар хийхээ тунгаа. Хvнтэй элбэх бол тvvнтэйгээ зєвлє. Бvтэх эсэхийг тооцоолж, vр дvнг шалгаж бай.

15.Та дарга ч бай, цэрэг ч бай хувийн хариуцлагаа ухамсарла.

16.Бусдыг ашигтай зvйлд урамшуулан ятга, зоригжуул. Тусал.

17.Хийх гэсэн ажлаа хойш нь бvv тавь. Нэн даруй хийж сур.

18.Бусдын vгийг нухацтай сонсож сур. Хvний хэлснээс хэрэгтэйг нь ав. Хэрэггvйг нь гээ.

19.Учрах бэрхшээл саадыг урьдчилан тооцоолж бай. Тэгвэл таны ажил бvтэмжтэй байх болно. Зорьсондоо хvрэхэд ч хялбар болно.

20.Мэдрэхvй зєн совиндоо хааяа ч гэсэн итгэж бай. Дан ухаанаар бvхнийг дийлэхгvй байх vе бий.

21.Даруу байж сур. Бардам зан, хулчгар шинж хvнийг єєдтэй болгосон удаагvй. Бусдын шvvмжлэлийг хvлээж авч сур. Энэ нь амжилт олохын vндэс.

22.Хийж байгаа зvйлээ хэцvv хvнд гэж хааяа бусаддаа ойлгуулж бай.

23.Хvнээс vг дуулах сайхан. Бусдыг магтаж, єєрийгээ магтуулахад муу нь юу байхав. Нєхєр чинь сайн ажиллаж байвал магт, дэмж, тусал.

24.Єєртєє их vvрэг, ачаалал хvлээж сур. Тэгвэл илvv ихийг бvтээнэ.

25.Тайван бай. Бусад чинь оволзож байсан ч тайван байж, гагцхvv зорьсноо хэрэгжvvлэхийг хичээж сур.

Танд амжилт хvсьe!

Мөөмтэй бүхэн мисс бол

Мөрдөстэй бүхэн генерал бол

Мөргөлтэй бүхэн хувраг бол оо!

Зээ! Морьтой бүхэн манлай бол

Монждог бүхэн наймаач бол

Монцгор бүхэн дарга бол

Молигоддог бүхэн түшээ бол оо!

Зээ! Малтай бүхэн мянгат бол

Мааньтай бүхэн хамба бол

Марзан бүхэн онигооч бол

Мантгар бүхэн сумоч бол оо!

Зээ! Хуруутай бүхэн хулгайч бол

Хушуутай бүхэн худалч бол

Хумсалдаг бүхэн нярав бол

Хуудуутай бүхэн сайд болог оо!

1.  Өглөө  болгон  хичээл  хийх

Хичээл  хийх  нь   зөнөх  өвчнөөс  урьдчилан  сэргийлдэг  байна.

Тэрээр   өглөө  болгон  англи  хэлийг  бие  даан  үздэг  байна.

2.  Газар  тариалан  эрхлэх

Тэрээр   жижигхэн  газарт  ч  болов    хэрэглэх хүнсний  ногоогоо  тарьж  хүнсэндээ  хэрэглэдэг  байна.

3.  Биеийн  тамирын  дасгал хийх

Тэрээр  өдөр  бүр  30-минутанд  энгийн  /stretching  /  дасгалууд  хийдэг  байна.

4.  Төрөл  бүрийн  уураг, витаминаар   баялаг   хүнсний  зүйлийг  тэгш  бага  хэмжээгээр  идэх.

Тухайн   буурлын  өглөөний  хоолны   menu-г  бичвэл :

1. тал  чанасан  төмс

2.  тал  чанасан  өндөг

3.   тал  помидор

4.  ногооны  салат  /бага  зэрэг/

5. төрөл  бүрийн  самар /тус  тус  хэдэн  ширхэг/

6.   будаагаар  хийсэн  боов

7. төрөл  бүрийн  жимс /жимс  болгоноос  хэдэн  зүсэм/

8.   тал  чанасан  хулуу

5.1. Зорилт

5.1.1. Найруулга зүйгээр

• утга зохиолын хэлний хэмж хэмжээ, утга найруулгын шаардлагыг хангаж зөв ярьж, бичих
• утга зохиолын хэлний найруулгын төрөлзүйлийг ялгаж, тэдгээрийн онцлогт тохируулан /албан хэргийн, уран зохиолын, сонин сэтгүүлийн, шинжлэх ухааны/ эх зохион найруулж бичиж сурах
• тухайн найруулгын төрлийн дагуу төрөл бүрийн эх /өргөдөл, хурлын тэмдэглэл, сонины мэдээ, найруулал, ярилцлага, өгүүлэл, зарлал, уншигчийн захидал, танилцуулга, заавар г.м/ зохион найруулж бичиж сурах
• уран зохиолын болон чөлөөт сэдвээр найруулгын шаардлага хангасан эх зохион бичих
• хэвийн хэв маягийг таних, сэдэвт тохирсон хэв маягийг сонгон эх зохиож сурах
• өөрийн болон нөхдийнхө хэл яриа, бичиг найруулгад гарсан алдааг олж, засан найруулж сурах
• аливаа эхэд задлал хийж утга агуулга, гол санааг олохын хамт эхэд найруулга зүйн задлан шинжилгээ /анализ/ хийж, тэдгээрийг тайлбарлаж сурах, ярих, бичих мэдлэг, чадвар, дадал эзэмшсэн байна.

5.2. Цөм хөтөлбөр

5.2.1. IX анги

Найруулга зүйн чиглэлээр

• үгийн сангийн найруулга, түүний онцлог
• үг хэллэгийг оновчтой сонгох, ойролцоо ба эсрэг утгатай үг хэллэг төсөөтэй ба ижил үгийн найруулга
• үг зүйн найруулга, түүний онцлог
• гол ба туслах үгсийн аймгийн найруулга
• ойролцоо ба эсрэг утгатай бүтээврийн найруулга
• өгүүлбэр зүйн найруулга, түүний онцлог
• энгийн ба нийлмэл өгүүлбэрийн найруулга (Зэрэгцсэн, угсарсан холимог нийлмэл өгүүлбэр).

5.2.2. Х анги

1) Найруулга зүйн чиглэлээр

• найруулга зүйн тухай ойлголт, утга зохиолын хэлний найруулгын төрлүүд, дадлагын найруулга зүйн төрлүүд, тэдгээрийн онцлог, ялгаа
• ярианы найруулга
• албан бичгийн найруулга
• шинжлэх ухааны найруулга
• сонин сэтгүүлийн найруулга
• уран зохиолын найруулга

2) Эх судлаар

• эхийн бүтэц, түүний дэс дараа, зохиомжийн онцлог (эхлэл, гол хэсэг, төгсгөл)
• эхийн хэв маяг, төрөл, тэдгээрийн онцлог ялгаа, төрөл бүрийн эх зохиох дадлага
• эхийн найруулга, түүний онцлог.

3) Монгол угсаатны бичиг үсгийн түүхээр

• монгол, дөрвөлжин, соёмбо, тод, вагиндра бичгийн зохиогдсон түүх
• эдгээр бичгээр уламжлагдаж ирсэн түүх, соёлын дурсгалууд.

6. УРАН ЗОХИОЛ

6.1 Зорилт

• тодорхой зорхиолд дүрслэгдэсэн хэрэг явдал, зураглал, элдэв учрал тохиолдлын сэргээн санах, энэ үндсэн дээрээ тухайн зохиогчийн сонгон авч дүрсэлсэн амьдралын үзэгдлийн талаар бүхэл бүтэн тодорхой зураглал гарган ярих, бичих,
• аливаа зохиолыг, тэр зорхиолд гарах утга санаа, уран сайхны нэгдмэл байдал, зохиогчийн байр сууринаас шинжлэн үзэх
• тухайлсан зохиолд дэвшүүлсэн асуудлыг нээж гаргах,
• зохиол, бүтээлийн өгүүлэгдэхүүний бүрдвэр хэсэг, зохиомж дүрүүдийн хоорондын шүтэлцээ, хэлний дүрслэн илэрхийлэх яруу хэрэглүүрийн онцлог тал, уран сайхны учир холбогдлыг өөр хоорондын нэгдмэл холбоонд нь тогтоон тодорхойлох мэдлэг, чадвар, дадал эзэмшсэн байна.

6.2. Цөм хөтөлбөр

6.2.1.    9 -р  анги

Өрнө, дорнын уран зохиол, Монголын сонгодог уран зохиол үзнэ. Үүнд: ХIХ зууны сонгодог уран зохиолоор
А.С.Пушкин, М.Лермонтов, Н.Некрасов, Ф.Достоевский нарын зохиолоос

ХIХ зууны оросын уран зохиолоор
М.Горький, М.Шолохов нарын уран бүтээлээс

Орчин үеийн өрнө, дорнын уран зохиолоор
Ж.Лондон, П.Неруда, Э. Хэмингуэй нарын уран бүтээлээс

Дорно дахины уран зохиолоор
Энэтхэг, Хятадын уран зохиолоос

Монголын уран зохиолоор
Бөө мөргөлийн яруу найраг, “Монголын нууц товчоо”, “Мандухай хатны домог”, “Убаши хун тайжийн тууж”, “Хув Нагварлын тууж” болон Д.Равжаа, В.Инжинаш, Б.Гэлэгбалсан, Р.Хишигбат нарын уран бүтээлээс /сонголт хийж/, мөн төвд хэлт монгол уран зохиол, орчуулгын уран зохиолын хэсгээс

6.2.2. Х анги

• монголын орчин үеийн уран зохиолын тойм,(тухайн цаг үетэй нь холбогдуудан яруу найраг, үргэлжилсэн үг, жүжгийн зохиолын төрлөөр нь заахдаа сэдэв, агуулгын онцлог, зохиолчдын уран чадварын шинэчлэл зэрэг асуудлыг авч үзэх);
• зохиолч Д.Нацагдорж, Ц.Дамдинсүрэн, С.Буяннэмэх нарын амьдрал, уран бүтээлээс
• зохиолч Ши.Аюуш, М.Ядамсүрэн, Г.Сэр-Од, Ч.Лхамсүрэн, Ц.Гайтав, Ч.Чимэд, Б.Явуухулан, Д.Пүрэвдорж, Ш.Сүрэнжав, Б.Лхагвасүрэн, Р.Чойном, Б.Ринчен, Ч.Лодойдамба, Д.Намдаг, Л.Түдэв, С.Удвал, Д.Мягмар, С.Эрдэнэ, Д.Гармаа, П.Пүрэвсүрэн, Ч.Ойдов, Л.Ванган нарын уран бүтээлээс
• монголын орчин үеийн уран зохиолын судлал шүүмжлэлийн тойм, Ш.Гаадамбын судлал шүүмжлэлийн бүтээл.

5.1. Зорилт
5.1.1. Монгол хэлний чиглэлээр

1) Авиа зүйгээр

• монгол хэлний эгшиг ба гийгүүлэгч авианы онцлог, тэдгээрийг хэлэхэд өгүүлэх эрхтэн хэрхэн оролцож байгааг ажиглан, тайлбарлаж сурах (ярих, бичих);
• утга зохиолын хэлний зөв дуудах хэм хэмжээг эзэмших;
• бүтээврүүдийг нийлц дээрх зөв бичих дүрмийг ухамсартай эзэмшин, алдаагүй бичиж сурах;
• ярих бичихдээ өөрийн болон бусдын гаргасан алдааг засаж сурах;
• үгэнд зөв бичих дүрмийн задлал хийж, тайлбарлаж сурах (ярьж, бичих);
• зөв бичих дүрмийн толь бичиг ашиглаж сурах.

2) Үг зүйгээр

• үгийн бүтцээс язгуур, үндэс, дагавар, нөхцөлийг таньж , үгсийг бүтцээр нь задалж, тайлбарлаж сурах (ярьж, бичих);
• үгэнд дагавар залгах буюу үгсийг хооронд нь зэрэгцүүлэх, захируулан холбох замаар шинэ үг бүтээх, төрөл үг, төрөл үгийн үүр үүсгэж сурах,
• үг бүтээх аргыг тодорхойлж, тайлбарлаж сурах (ярьж, бичих);
• өгүүлбэрийн үг тус бүрийн үгийн сан, хэл зүйн онцлогийг таньж, үгсийн аймгийн задлал хийж тайлбарлаж сурах (ярьж, бичих);
• үгсийг аймгаар нь бүлэглэж сурах;
• үгсийг хэл зүйн хувиллаар зөв хувилгах, тэдгээрийг утгын дагуу зөв хэлбэржүүлэн найруулж ярьж, бичих;
• үгсийн аймаг тус бүрийн найруулгын шаардлагын дагуу үгийг оновчтой сонгож, найруулан бичих;
• эх зохиож бичихдээ өөрийнхөө болон бусдын гаргасан хэл зүйн найруулгын алдааг олж засаж сурах;

3) Өгүүлбэр зүйгээр

• өгүүлбэрийг бүтэц зорилго, хам орчин, үүргийнх нь талаас таньж, тайлбарлаж сурах (ярих, бичих);
• өгүүлбэрт байгаа үгсийн зэрэгцэх болон захирах холбоог зөв олж, тайлбарлаж сурах (ярих, бичих);
• өгүүлэхүүн төвүүдийг зөв олж, өгүүлбэрийн зааг, хэв маягийг тодорхойлон тайлбарлаж сурах (ярих, бичих);
• зөв бүтэцтэй өгүүлбэрээр ярьж бичих;
• тодорхой сэдвээр зохион найруулж бичихдээ энгийн ба нийлмэл өгүүлбэрт үгийг зөв холбох, зэрэгцсэн гишүүдийг учир зүйн дэс дараатай, зөв хэлбэржүүлэн хэрэглэж сурах (ярих, бичих);
• өгүүлбэрийн бие биеэ орлож чадах бүтцийг зохистой сонгон хэрэглэх;
• энгийн ба нийлмэл өгүүлбэрийн бүтцийг хослуулан найруулж бичих;
• эх зохион найруулж бичих, өөрийнхөө болон бусдын бичсэн зүйлийн өгүүлбэрийн найруулгын алдааг олж, засан найруулж сурах;
• өгүүлбэрээр утга санааг илэрхийлэхдээ төгс аялга, тохирсон баймж утгыг зохистой илрүүлж сурах;
• бичихдээ утгыг ойлгомжтой, ялгамжааг нарийн гаргах үүднээс цэг цэглэлийг зөв хэрэглэж сурах;

4) Үгийн сангаар

• эхийн бүтцээс үгийн үндсэн ба шилжсэн утгыг таньж тайлбарлах, үгийн салаа утга үүсгэж, түүнийгээ ярих бичихдээ хэрэглэж сурах;
• ярих, бичихдээ үг, хэллэгийг оновчтой сонгож сурах;
• үгийн салаа утга үүсгэх аргыг тайлбарлах, үгийн салаа утгын толь бичиг хөтөлж сурах, тайлбар толь ашиглаж сурах;
• ойролцоо ба эсрэг утгатай үгийг бололцоотой хувилбраар нь олж сурах;
• ижил нэрийн эгнээ үүсгэж сурах;
• эхэд байгаа ойролцоо, эсрэг утгатай үг, ижил ба төсөөтэй үгийн найруулгын үүргийг нь тайлбарлаж, тэдгээрийг зөв хэрэглэж сурах (ярих, бичих);
• ойролцоо нэр, эсрэг нэр, ижил нэрийн толь бичиг ашиглах, өөрсдөө хөтлөж сурах;
• монгол хэлэн дэхь харь үгийг утга зохиолын хэлний хэм хэмжээнд тохируулан хэрэглэж сурах;
• хүний нэр, газар усны нэрийг зөв бичиж сурах;
• шинэ ба хуучин үг, идэвхитэй ба идэвхигүй үг, мэргэжлийн үг хэллэг, нутгийн аялгууны үгийг ярих болон бичиж найруулахдаа оновчтой хэрэглэж сурах;
• этгээд үг, бүдүүлэг үгийг хэрэглэхгүй байх ярианы соёл эзэмших;
• зарим үгийг цээрлэн, эерүүлж хэрэглэж ирсэн ардын зан заншил, уламжлалаас сурах;
• эхэд байгаа хэлц үгийн утгыг тайлбарлаж, түүнд ямар үүргээр орсныг тодорхойлж сурах (ярих, бичих);
• хэвшмэл хэллэг, өвөрмөц хэллэгийн ялгааг мэдэж, ярих бичихдээ оновчтой хэрэглэж сурах.

5) Найруулга зүйгээр

• үлгэр жишээ эхийг дуурайн зохион бичих (үлгэр, шүлэг);
• чөлөөт сэдвээр эх зохион найруулж бичих (тоочимж, хүүрнэмж, эргэцүүлэмж, тайлбарламж);
• өөрийн болон бусдын зохиосон эхийг засан сайжруулж бичих мэдлэг, чадвар, дадал эзэмшсэн байна.

5.1.2. Монгол бичгийн чиглэлээр

1) Унших талаар

• гүйлгэн ба таталган бичгээр болон хорголжин бараар хэвлэсэн төрөл бүрийн эхийг уншиж ойлгох;
• монгол бичгээр бичсэн эхийг орчин цагийн монгол хэлний дуудлагаар, аялга хэмнэл тохируулан, уран тод унших;
• хүнд сэдвийг уншихдаа толь бичиг ашиглаж сурах;
• хөтөлбөрт зааж өгсөн өвөрмөц бичлэгтэй үгсийг нүдэлж, утгын ялгааг ойлгож унших.

2) Бичих талаар

• бичмэл үгсийн тигээр гүйлгэн бичих журмын дагуу бичих;
• орчин цагийн монгол хэлний дуудлагаар хэлж өгсөн эхийг цээжээр зөв бичих;
• үгийг нэр ба үйлийн бүрэн хувиллаар зөв хувилгаж, утгат хэсгээр задалж тайлбарлан бичих;
• эхийг монголоос кирилл, кириллээс монгол бичигт хөрвүүлэн бичих;
• монгол бичгийн толь бичиг хөтлөх (зурлага салган бичих);
• хөтөлбөрт заасан өвөрмөц бичлэгтэй үгийг нүдэлж утгыг нь зөв илэрхийлэн бичиж сурах;
• монгол бичгээр өгүүлбэр, эх зохиож бичих мэдлэг, чадвар, дадал эзэмшсэн байна.

5.2. Цөм хөтөлбөр

5.2.1. Монол хэлний чиглэлээр

1) Y анги
Авиа зүйгээр

• эгшиг ба гийгүүлэгч авианы онцлог, тэдгээрийн найруулгын үүрэг

Зөв дуудах зүй

• утга зохиолын хэлний дуудлагын хэм хэмжээ

Зөв бичих ерөнхий ба тодорхой дүрэм

• эгшигт гийгүүлэгчийг заавал эгшигтэй бичих дүрэм;
• эгшгийн дараа орсон заримдаг гийгүүлэгчийг эгшиггүй бичиж болох дүрэм;
• заримдгийн дараа заримдаг гийгүүлэгчийг эгшигтэй бичих дүрэм;
• хоёр өөр эгшгийг нэг дор хэлэхгүй, бичихгүй байх дүрэм.

Үгийн сангаар

• үгийн утга;
• үгийн бодит ба хийсвэр утга;
• үгийн үндсэн ба шилжсэн утга, түүний үүсэх арга;
• үгийн ойролцоо ба эсрэг утга;
• утга зохиолын хэл ба нутгийн аялгууны үг;
• суралцагчдын хэл яриа хөгжүүлэх дадлага ажил.

2) YI анги

Үг зүйгээр

• үгийн бүтэц, утгат хэсгийн ангилал;
• үгийн язгуур, түүний утга, үүрэг, идэвхитэй ба идэвхгүй язгуур;
• үгийн үндэс, үгийн анхдагч ба үүсмэл үндэс;
• үг бүтээх дагавар, түүний ангилал, тэдгээрийн онцлог;
• үг хувилгах нөхцөл, нэрийн ба үйлийн нөхцлүүд тэдгээрийн онцлог.

Үг бүтэх ёс

• үг бүтэх аргууд, тэдгээрийн ялгаатай талууд;
• дагаврын аргаар шинэ үг бүтээх, дагаврын найруулгын үүрэг;
• үг нийлэх аргаар шинэ үг бүтээх, зэрэгцээ ба угсраа үг, нийлмэл үгийн найруулгын үүрэг.

Үгсийн аймаг, гол ба туслах үгсийн аймаг, үгийн утга, хэл зүйн хэлбэрээр үгсийг 8 аймаглах нь

• жинхэнэ нэр, түүнийг утгаар нь ангилах нь, ерийн ба оноосон нэр;
• жинхэнэ нэр бүтэх арга;
• жинхэнэ нэрийн хувилал, тэдгээрийн найруулгын үүрэг (тоо, 7 тийн ялгал, биед ба эзэн хамаатуулах ёс);
• тэмдэг нэр, түүний утгын ангилал, тэмдэг нэрийн утгыг эрчимжүүлэх, бууруулах, тэдгээрийн найруулгын үүрэг;
• тэмдэг нэр бүтэх арга;
• тэмдэг нэрийн харьцуулсан зэрэг, түүний найруулгын үүрэг;
• тооны нэр, түүний ангилал, (үндсэн, дэс, хам, тойм, түгээл, дахих, бутархай), тэдгээрийн найруулгын үүрэг;
• тооны нэр бүтэх арга;
• орон цагийн нэр, түүний онцлог;
• орон ба цаг заасан үгс, тэдгээрийн найруулгын үүрэг;
• үйл үг, түүний үндсэн шинж, тусах ба эс тусах үйл үг;
• үйл үг бүтэх арга;
• үйл үгийн хувиллууд, тэдгээрийн найруулгын үүрэг (үйлийн цагаар төгсөх, биеэр төгсөх, үйлийн тодотгон холбох, нөхцөлдүүлэн холбох, хэв байдлын нөхцөлүүд);
• төлөөний үг, түүний онцлог, зүйлүүд (биеийн, заах, асуух тодорхойгүй, ялгах, үйлийн), тэдгээрийн найруулгын үүрэг;
• холбох үг, түүний ангилал, онцлог, зэрэгцүүлэн холбох ба угсруулах холбох үгс;
• чимэх үг, түүний ангилал, тэдгээрийн утга найруулгын үүрэг (даган чимэх, угтан чимэх үгс).

Үгийн сангаар

• үгийн олон утга;
• ойролцоо утгатай үг, эсрэг утгатай үг, ижил дуудлагатай үг тэдгээрийн найруулгын үүрэг;
• үгийн сангийн үүсвэр бүрэлдэхүүн;
• уугуул ба харь хэлний үг;
• суралцагчдын хэл яриаг хөгжүүлэх дадлага ажил.

3) YII анги

Өгүүлбэр зүйгээр

• монгол хэлний өгүүлбэр холбох ёс, холбоо үгийн тухай
• угсруулах зэрэгцүүлэх, харилцан зэрэгцэх холбоо тэдгээрийн адил ба ялгаатай талууд;
• үг холбох аргууд, (хамжих ба найрах арга);
• чөлөөт ба чөлөөт бус холбоо үг (хэл зүйжсэн, үгийн санжсан).

Өгүүлбэр, түүний бүтэц, ангилал, хэв маяг

• өгүүлбэрийн гишүүн, гол (өгүүлэхүүн, өгүүлэгдэхүүн) ба дэд гишүүн (тодотгол , тусагдахуун, байц) тэдгээрийн хэлбэржилт, онцлог;
• энгийн өгүүлбэр, түүний хэв маяг, онцлог, тэдгээрийн найруулгын үүрэг;
• нэг бүрэлдэхүүнт өгүүлбэр (нэрлэсэн, эзэн биегүй);
• хоёр бүрэлдэхүүнт өгүүлбэр (хураангуй, дэлгэрэнгүй).

Үгийн сангаар

• үгийн сангийн найрлага бүрэлдэхүүн;
• мэргэжлийн ба нэр томъёоны үг;
• шинэ ба хуучин үг;
• идэвхтэй ба идэвхгүй үг;
• үгийг цээрлэх ба эерүүлэх ёс;
• этгээд ба бүдүүлэг үг;
• суралцагчдын хэл яриаг хөгжүүлэх дадлага ажил.

4) YIII анги

Өгүүлбэр зүйгээр

• нийлмэл өгүүлбэр, түүний хэв маяг, онцлог, тэдгээрийн найруулгын үүрэг;
• зэрэгцсэн нийлмэл өгүүлбэр, тэдгээрийг холбох арга;
• харилцан зэрэгцсэн нийлмэл өгүүлбэр;
• угсарсан нийлмэл өгүүлбэр (тодотгол, тусагдахуун, байц гишүүн өгүүлбэр, олон гишүүн өгүүлбэр) тэдгээрийг холбох арга;
• холимог нийлмэл өгүүлбэр, холбох арга.

Аялга, баймж; цэг цэглэл

• хөндлөнгийн оруулбар өгүүлбэр, шууд ба шууд бус хөндлөнгийн өгүүлбэр;
• аялга үг- өгүүлбэр;
• сул үг- өгүүлбэр;
• цэг тэмдгийн тухай ухагдахуун (цэг, зэрэгцээ цэг, цуваа цэг, таслал, цэгтэй таслал, зураас, хаалт, хашилт, догол мөр).

Үгийн сангаар

• хэлц үг, түүний төрөл;
• хэвшмэл хэллэг, түүний онцлог;
• өвөрмөц хэллэг, түүний онцлог;
• хүний хэлсэн онч мэргэн үг;
• үгийн сан баяжих аргууд;
• толь зүйн тухай ойлголт;
• суралцагчдын хэл яриаг хөгжүүлэх дадлага ажил.

5.2.2. Монгол бичгийн чиглэлээр

Y – YIII анги
Зөв бичихээр

• үгийн язгуурыг зөв бичих тохиолдол;
• нэрээс ба үйлээс нэр үг бүтээх дагаврууд, тэдгээрийг зөв бичих тохиолдол;
• нэрээс ба үйлээс үйл үг бүтээх дагаврууд, тэдгээрийг зөв бичих тохиолдол;
• идэвхигүй язгуураас үйл үг бүтээх дагаврууд, тэдгээрийг зөв бичих тохиолдол;
• үйлийн нөхцлүүд, тэдгээрийг үгэнд зөв залгаж бичих тохиолдол;
• холбох эгшгийн дүрэм;
• хувилгагч үсгүүд, тэдгээрийг зөв бичих тохиолдол;
• эс хувилгагч үсгүүд, тэдгээрийг зөв бичих тохиолдол;
• “хөв-”,”жив-”, “ав-”, ”өг-”, үсгийг хувилгаж бичих тохиолдол;
• өвөрмөц бичлэгтэй үгсийг зөв бичиж, хэрэглэж хэвших;
• харь хэлнээс орж ирсэн, түгээмэл хэрэглэгддэг зарим гадаад үгийг зөв бичих тохиолдол;
• хүний нэр, газар усны нэр зэргийг зөв бичих тохиолдол;
• улс орон, том хотуудын нэрийг зөв бичих тохиолдол.

Уншихаар

• гүйлгэн ба таталган бичгээр болон хорголжин бараар хэвлэсэн төрөл бүрийн эхийг унших дадлага;
• монгол бичгээр бичсэн эхийг орчин цагийн монгол хэлний дуудлагаар, амьсгалаа зөв хуваарилан, аялга хэмнэл тохируулан, утга төгөлдөр, уран тод унших дадлага;
• монгол бичгээр бичсэн эхийг уншиж ойлгох, учрыг тайлбарлах нь.

Бичихээр

• үгийг нэр ба үйлийн хувиллаар зөв хувилгах, үгийг утгат хэсгээр задалж тайлбарлан бичих дадлага;
• эхийг монголоос кирилл, кириллээс монгол бичигт хөрвүүлэн бичих дадлага;
• монгол бичгийн толь бичиг хөтлөх, бичихдээ толь бичиг ашиглаж сурах дадлага.

6. УРАН ЗОХИОЛ

6.1. Зорилт

• аливаа зохиолд дүрслэгдсэн хэрэг явдал, зураглал, элдэв учрал тохиолдлыг сэргээн санаж, учир шалтгааны холбоог гарган ярих;
• үзэж судалж байгаа зохиолд дэвшүүлсэн утга санаа, ёс суртахууны асуудал болон түүнд дүрслэгдсэн амьдралын үзэгдэлд хандах зохиолчийн өөрийн хувийн хандлагыг багшийнхаа удирдлагаар нээн гаргах;
• өөрийн бичих, ярих зүйлийг урьдаар төлөвлөж сурсан байх;
• үзэж судалж байгаа зохиолын талаар бодол эргэцүүлэл зохиох, бичлэг хийх, зохиолын баатруудыг нэг бүрчилсэн, хооронд нь харьцуулж жишсэн, ангилан ялгаж заагласан байдлаар тодорхойлон бичих;
• нийгэм, улс төрийн ба утга зохиол, шүүмжлэлийн өгүүллүүдийн төлөвлөгөө, тэмдэглэл хийж чаддаг байх;
• зохиолын хэлний яруу хэрэглүүр, зохиомж, өгүүлэгдэхүүний бүрэлдвэр хэсгийн гол утга санаа, уран сайхны учир холбогдлыг тогтоох;
• бие даан уншсан ном, үзсэн кино, дэлгэцийн нэвтрүүлэг, жүжгийн талаарх хувийн үнэлэлт, дүгнэлт,санал сэтгэгдлээ бодит нотолгоо гарган яриа, бичгээр илэрхийлэх;
• амьдралын орчны тулгуур асуудлаар, тухайлбал, экологи, эрүүл мэндийн талаар хийсэн уран бүтээлийн талаар хувийн үнэлгээ, сонголтоо тайлбарлах, нотлох, мэдлэг, чадвар, дадал
  эзэмшсэн байна.

6.2. Цөм хөтөлбөр

6.2.1. Ү анги

Монгол аман зохиолоор

• үлгэр, оньсого, таавар, зүйр цэцэн үг, хэл зүгшрүүлэх үг зэрэг аман зохиолын жижиг, дунд төрлүүд

Монголын сонгодог уран зохиолоор

• ”Оюунтүлхүүр” зэрэг сургаалийн зохиол

Монголын орчин үеийн уран зохиолоор
Зохиолч Д.Нацагдорж, Ц.Дамдинсүрэн, Б.Ренчин, Д.Цэвэгмид, Л.Түдэв, Ч.Лодойдамба, Л.Ванган, Д.Гармаа, Д.Содномдорж, Д.Маам, С.Надмид нарын уран бүтээлээс (бага төрөл)

Гадаад уран зохиолоор
Өрнө дорнын уран зохиолоос төлөөлүүлэн “Сувашид”, “Робинзон Крузо” зэрэг зохиолоос

6.2.2. YI анги

Монголын аман зохиолоор
Ардын дуу, ерөөл, магтаал, домог зэрэг төрөл зүйл болон нутгийн ард түмний дунд яригддаг аман зохиолын төрөл зүйл

Монголын сонгодог уран зохиолоор
Сургаалийн зохиолд тулгуурлан заах нь

Монголын орчин үеийн уран зохиолоор
Зохиолч Д.Нацагдорж, С.Буяннэмэх, Ц.Дамдинсүрэн, Д.Цэвэгмид, П.Хорлоо, Ч.Лодойдамба, Ш.Гаадамба, Ж.Шагдар, Д.Нямаа, П.Лувсанцэрэн, С.Надмид, Т.Галсан нарын уран бүтээлээс

Гадаадын уран зохиолоор
Өрнө, дорнын уран зохиолоос төлөөлүүлэн Грекийн “Одиссей”, Энэтхэгийн “Таван сургамж” зэрэг зохиолоос

6.2.3. YII анги

Монгол аман зохиолоор
Жүжиг, наадам, тууль зэрэг дунд болон томоохон төрлүүд
Монголын сонгодог уран зохиолоор
“Чингисийн 9 өрлөгтэй өнчин хүүгийн цэцэлсэн шаштир”,”Гурван зуун тайчуудыг дарсан домог”, “Гүнгийн зуугийн гэгээний алтан сурггаал” зэрэг нийгэм түүхийн тодорхой асуудлыг хөндсөн зохиолууд

Монголын орчин үеийн уран зохиолоор
Зохиолч Ц.Дамдинсүрэн, Ч.Лхамсүрэн, Б.Алтаан, Ц.Цэдэнжав, Д.Намдаг, Б.Явуухулан, С.Эрдэнэ, Д.Пүрэвдорж, С.Дашдооров, Ш.Сүрэнжав, Д.Мягмар, Д.Цоодол, О.Дашбалбар, Б.Бааст, Б.Нямаа, Ш.Дулмаа, нарын уран бүтээлээс (яруу найраг, үргэлжилсэн үгийн зохиолын томоохон төрлөөс)

Гадаадын уран зохиолоор
Дорно дахины уран зохиолоос Тан улсын яруу найраг, Төвд “Шидэт хүүрийн үлгэр” өрнө дахины уран зохиолоос Н.Гоголийн “Тарас бульба”, Чеховын “Хамелеон”, М.Горькийн “Израгиль эмгэн” зэрэг зохиолоо

6.2.4. YIII анги

Монгол аман зохиолоор
Зан үйлийн аман зохиол, Жангар туулиас (багш сонголтоор)

Монголын сонгодог уран зохиолоор
“Цогтын хадны бичиг”, “Хуульч Сандаг”-ийн зохиолоос (түүвэрлэн сонголт хийх)

Монголын орчин үеийн уран зохиолоор
Б.Ренчин, Д.Мягмар, С.Эрдэнэ, Д.Пүрэвдорж, Б.Явуухулан нарын эх оронч үзэл санаа, уянгын аяс зэргийг илэрхийлсэн томоохон бүтээлүүд

Хилийн чанад дах Монгол овогтны уран зохиолоор
Оросын буриад (Х.Намсраев, Н.Дамдинов), Халимаг (Давид Кугультинов, А.Балакаев), Өвөр Монгол (Сайнцогт, А.Одсэр)-ын уран зохиолын тойм, зохиогч, зохиолынх нь гол утга агуулга

Эртний болон дундад зууны гадаадын уран зохиолоор
Дорно дахины уран зохиолоос “Шагундалаа”, “Хүйтэн уулын бичиг”, Өрнө дахины уран зохиолоос В.Шекспир, Ж.Мольер, И.Гёте, Ж.Байрон, О.Бальзак, Л.Толстой, М.Горький, А.Фадеев, Ч.Айтматов нарын уран бүтээлээс

5.1. Зорилт
5.1.1. Монгол хэлээр

1) Ярих – сонсох талаар

• ахуйн ба сургуулийн амьдралтай холбоотой сэдвээр бусдад асуулт тавих, бусдын асуултад оновчтой, бүрэн төгс хариулах, харилцан ярианд суралцах, бусдын яриаг хүлээцтэй сонсох, санаагаа бүрэн илэрхийлж сурах:
• уншсан, үзсэн, сонссон зүйл, тохиолдсон үйл явдлынхаа талаар дэлгэрэнгүй, ойлгомжтой хүүрнэн ярих:
• хүн, амьтан, юмс үзэгдлийн гадаад шинж чанарыг дүрслэн, тоочиж ярих:
• уншсан эхийн агуулгыг хураангуйлж төлөвлөгөө зохиох, төлөвлөгөөний дагуу дэлгэрүүлэн ярих:
• хэл зүгшрүүлэх үг, түргэн хэллэг, жороо үг зэргийг цээжилж, хэлэхэд төвөгтэй авиануудыг зөв, цэвэр дуудаж сурах:
• цээжилсэн шүлэг, зүйр цэцэн үг, оновчтой үг хэллэгийг яриандаа хэрэглэж сурах, жишээ баримтаар тайлбарлан ярих:
• орчин цагийн монгол хэлний дуудлагын хэм хэмжээний дагуу ярих, сонсох:
• өөртөө итгэлтэй, сэтгэлийн хөдлөлөө зөв илэрхийлэн, нийтэд сонсогдохоор тод ярьж сурах:

2) Унших талаар

• бага насны хүүхдэд зориулсан уран зохиол, үлгэр домог, сурах бичгийн сэдвүүдийг уншаад гол санааг нь ойлгох:
• зөв, ухамсартай, хурдан, уран уншиж сурах:
• өөртөө болон бусдад уншиж сурах:
• хэвлэмэл болон гаргацтай бичсэн гар эхийг зөв унших:
• заавал цээжлэхээр хөтөлбөрт орсон шүлэг, зохиолыг бүрэн цээжлэх:
• нэг минутад 90-ээс доошгүй үгийг дуудан уншиж,100-аас доошгүй үгийг өөртөө унших:
• сурах бичигт байгаа хэлний дүрэм, тодорхойлолт, ухагдахууныг уншиж ойлгох.

3) Бичих талаар

• бичих арга барил эзэмшин, цэвэр, хичээнгүй, алдаагүй бичих, нэг минутад ангийн ялгамжаар 20-иос 55 үсгийн тэмдэгт бичиж сурах:
• хуулж бичихдээ уртавтар өгүүлбэрийг тасалж бичих заагийг өөрөө тогтоон, түүнийгээ нүдэлж бичих:
• сонсголын болон нүдлэх цээж бичиг бичиж, өөрсдийн гаргасан алдааны учрыг олж, засаж сурах:
• уншсан, үзсэн, сонссон зүйл, тохиолдсон үйл явдлынхаа тухай өгсөн үгэнд тохируулан хүүрнэн бичих /хүүрнэмж/, мөн тэдгээрт өөрийн үнэлэлт дүгнэлт өгч, эргэцүүлэн бичих /эргэцүүлэмж/:
• хүн, амьтан, юм үзэгдлийн гадаад шинжийг нь дүрслэн бичих /тоочимж/:
• багшийн болон сурах бичиг, гарын авлагын дасгал зааврын дагуу үгсийг аймаглах, утгат хэсгээр нь задлах, шинээр үг бүтээх, тэдгээрийг хэл зүйн хувиллаар хувилгах, төрөл үг, төрөл үгийн үүр үүсгэх, өгүүлбэр ба эх зохиох, тэдгээрийг хураангуйлж дэлгэрүүлэх зэрэг ажлыг бичгээр хийж гүйцэтгэх:
• ангийн ялгамжаар ойролцоогоор 20-иос 80 үгтэй цээж бичиг, 40-өөс 90 үгтэй эх зохиож найруулж бичих /тоочимж, хүүрнэмж, эргэцүүлэмж/,

4) Хэлний дүрэм, ухагдахууны талаар

• авиа зүй, үг зүй, өгүүлбэр зүй, үгийн сангийн тухай анхны мэдэгдэхүүнийг эзэмших.

5.1.2.Монгол бичгээр

1) Унших талаар

• дармал үсгээр болон хичээнгүй бичгээр бичсэн эхийг уншиж, утгыг ойлгох:
• монгол бичгээр бичсэн эхийг орчин цагийн монгол хэлний дуудлагаар шууд унших:
• хичээлийн хөтөлбөрт заасан өвөрмөц бичлэгтэй үгийг зөв уншиж утгын ялгааг ойлгох:
• бусдад болон өөртөө унших:

2) Бичих талаар

• бичмэл үсгийн тигээр цэвэр, хичээнгүй бичих:
• хөтөлбөрт заасан өвөрмөц бичлэгтэй үгсийг зөв бичиж сурах:
• эхээс хуулж бичихдээ бүтэн үг, өгүүлбэрээр нүдэлж алдаагүй, цэвэр нямбай хуулж бичих:
• утга зохиолын хэлний дуудлагаар хэлж өгсөн эхийг цээжээр бичих:
• үгийг нэрийн болон үйлийн идэвхтэй хэрэглэгдэх зарим хувиллаар зөв хувилгаж бичих:
• үгсийг утгаг хэсгээр нь задалж бичих:
• өгсөн эхийг кириллээс монгол, монголоос кирилл бичигт хөрвүүлж бичих зэрэг мэдлэг, чадвар, дадал эзэмшсэн байна.

5.2. Цөм хөтөлбөр

5.2.1. Монгол хэлээр

1) I анги
Цагаан толгойн хичээлээр

• эгшиг авиа, үсэг
• гийгүүлэгч авиа, үсэг
• тэмдэг үсэг
• эгшиг ба гийгүүлэгч авиаг ялган сонсож, хэлж, уншиж, бичиж сурах дадлага ажил
• битүү ба задгай үеийг хэлж сонсож, уншиж, бичиж сурах, үгийг үеээр таслах дадлага ажил
• уншиж, бичиж, ярих сэдвийн хүрээ: байгаль хамгаалах, хайрлах, жороо үг, үгэн тоглоом, хэлний ээдрээ арилгах үг хэллэгүүд

Зөв бичих дүрмээр

• эр, эм, саармаг эгшиг
• богино, урт, хос эгшиг
• өргөлтөт ба балархай эгшиг
• ялгах эгшиг
• эгшиг зохицох ёс
• үг баяжуулах ажил
• уншиж, бичиж, ярих сэдвийн хүрээ: “Эх нутаг”, “Хүний сайхан чанар”, “Эрдэм сурахын ач тус”, “Элбэрэл ачлалын ёс”, “Таван эрдэнэ”, “Хөдөлмөрийн ач тус”

2) II анги

Зөв бичих дүрмээр

• Я-ийн төрлийн урт, хос эгшиг
• зөөлөрсөн гийгүүлэгчийн дараах урт эгшиг
• эгшигт ба заримдаг гийгүүлэгчийг зөв бичих тохиолдол
• зөөлөрсөн гийгүүлэгчийг зөв бичих тохиолдол
• балархай эгшиг гээгдэх ба гээгдэхгүй тохиолдлууд
• үгийн дунд орсон ж, ч, ш-ийн дараа богино эгшиг бичих дүрэм

Үг зүйгээр

• үсгийг утгаар нь аймаглах тухай ерөнхий ойлголт
• жинхэнэ нэр, ерийн ба оноосон нэр, түүний асуулт
• тэмдэг нэр, түүний асуулт
• тооны нэр, түүний асуулт
• үйл үг, түүний асуулт
• үг баяжуулах ажил (ойролцоо ба эсрэг утгатай үг)
• уншиж, бичиж, ярих сэдвийн хүрээ: “Байгаль эхээ хайрлая”, “Эрхэм баян эрдэм ном”, “Ажил хөдөлмөр- амьдралын үндэс”, “Эвлэвэл бүтнэ”, “Элбэрэл тахимдуугийн ёс”, “Эрүүл биед саруул ухаан оршино”, “Мал маллах ухаан”.

3) III анги
Зөв бичих дүрмээр

• эгшиг зохицох ёс, харъяалах, заахын тийн ялгалын нөхцөлийг зөв бичих:
• том үсгийг зөв бичих:
• үг шилжүүлэх:
• тусгаарлах үүрэгтэй хатуу ба зөөлний тэмдгийг зөв бичих тохиолдол
• Үг зүйггээр
• үгийн бүтцийн тухай ойлголт
• үгийн утгат хэсгүүд, тэдгээрийг үгийн бүтцээс таних, үг бүтээж хувилгах дадлага
• язгуур
• дагавар
• нөхцөл
• үгсийн аймаг
• төлөөний үгийн аймаг, асуулт

Өгүүлбэр зүйгээр

• өгүүлбэрийг хэлэх зорилгоор ангилах, бичигт тэмдэглэх тохиолдол
• асуух өгүүлбэр, онцлог
• хүүрнэх өгүүлбэр, онцлог
• захирах өгүүлбэр, онцлог
• анхааруулах өгүүлбэр, онцлог
• өгүүлбэр зохиох дадлага
• үг баяжуулах ажил
• уншиж, бичиж, ярих сэдвийн хүрээ: “Унасан газар угаасан ус минь”, “Ухаан далай номоос эхтэй”, “Бидний хөгжөөнт явдал”, “Эх хэл эрдмийн түлхүүр”, “Ажил хийж хүн болдог”, “Элбэрэл тахимдуугийн ёс”, “Нөхрийн хэрэг бүтвэл өөрийн хэрэг бүтнэ”, “Эрүүл энхийн жаргал”, “Мал дагавал ам тосодно”, “Монгол цаг тоолол”

4. IV анги

Үг зүйгээр

• дагаврын ба үг нийлэх аргаар үг бүтэх арга
• жинхэнэ нэрийн хувилал, жинхэнэ нэр бүтэх арга
• тэмдэг нэрийн хувилал, бүтэх арга
• тэмдэг нэр, тооны нэр, төлөөний үг нь жинхэнэ нэрийн үүрэг гүйцэтгэх
• үйл үгийн хувилал, бүтэх арга

Өгүүлбэр зүйгээр

• үйлийн эзэн, үйл хоёрын харьцаа
• өгүүлбэрийн гол гишүүд
• өгүүлбэрийг хураангуйлж, дэлгэрүүлэх арга

Үгийн сангаар

• үгийн сан баяжих аргууд
• этгээд ба бүдүүлэг үг, хэллэгээс болгоомжлох тохиолдол
• үг баяжуулах ажил
• уншиж, бичиж, ярих сэдвийн хүрээ: “Эх орон- ард түмэн”, “Эргэх дөрвөн улирал”, “Эрдэмд оройгүй”, “Ажиллах, амьдрах ухаан”, “Хүний мөс”, “Жаргалыг хүсвэл эрүүлийг хүс”, “Малын буян-малчны эрдэм”, “Нигүүлсэхүйн сэтгэлтэн эрдэм”, “Нэр нь мөнхөжсөн хүмүүс”

5.2.2. Монгол бичгээр

III-IV анги

Зөв бичих дүрмээр

• монгол бичгийн цагаан толгойн үсгүүд /ацагт, шилбэт, гэдэст, эрүү завжит/
• эгшиг зохицох ёс
• гийгүүлэгч зохицох ёс
• эгшиг, гийгүүлэгчийн нийлэмж
• урт эгшгийг монгол бичигт тэмдэглэх /уртатгал үеэр, хоёр өөр эгшгээр, ижил эгшгээр, богино эгшгээр /
• үеийн бүтэц
• дэвсгэр үсгүүд, хатуу ба зөөлөн дэвсгэр, үгийн дунд ба адагт дэвсгэрлэх
• тийн ялгалын нөхцөл, тэдгээрийг үгэнд зөв дагуулах:
• олон тооны нөхцөл, тэдгээрийг зөв бичих:
• биед ба эзэнд хамаатуулах нөхцөл, тэдгээрийг зөв бичих:
• хамаатуулах ба тийн ялгалын нөхцөлийг нийлүүлж бичих:
• үйлийн цагийн зарим нөхцөл, тэдгээрийг зөв бичих:
• өвөрмөц бичлэгтэй зарим үгийг зөв бичих:
• гадаад үг тэмдэглэдэг үсгүүдийг зөв бичих дадлага
• аймаг, сум, хотын нэрийг зөв бичих дадлага

Уншихаар

• дармал үсгээр болон хичээнгүй бичгээр бичсэн эхийг уншиж, утгыг ойлгох
• монгол бичгээр бичсэн эхийг орчин цагийн монгол хэлний дуудлагаар шууд унших

Бичихээр

• эхийг хуулж бичих, цээжээр бичих дадлага
• үгийг нэрийн хувиллаар зөв хувилгаж, тайлбарлан бичих:
• үгсийг утгаг хэсгээр нь задалж бичих:
• өгсөн эхийг кириллээс, монголоос кирилл бичигт хөрвүүлж бичих дадлага

Бага насны хүүхдийг ариун цэвэр, эрүүл ахуйн энгийн мэдлэг, чадвар, дадалтай, эрүүл чийрэг бие бялдартай, уян хатан хөдөлгөөнтэй, үндсэн хөдөлгөөнүүдийг зөв хийж гүйцэтгэх хөдөлгөөний эвсэл, чадвар, дадалтай болгоход чиглэнэ.

4.1.2.Хүүхдийн бие бялдрын хөгжлийн зорилт

1. 2-3 нас

• ам, хамрын алчуурыг зөв хэрэглэж хэвшүүлэх
• гараа савандаж угааж:
• ширээнд сууж бусдад саад бололгүйгээр хооллож:
• халбага сэрээг зөв барьж хооллож сурах
• хувцсаа өмсөж тайлах, эвхэж тавьж хэвшүүлэх
• нар, ус, агаараар чийрэгжүүлэх хөл гарын хөдөлгөөнөө зохицуулан алхаж, гүйж сурах
• бусад хүүхдийн хөдөлгөөнтэй өөрийн хөдөлгөөнийг зохицуулдаг болох
• хөл, гарыг ээлжлэн зөөж тавьж, мөлхөж::
• байрандаа үсэрч:
• зураасан дээгүүр давж үсэрч:
  тодорхой зайтай 2 шугамын хооронд тэнцвэрээ хадгалан явж: бөмбөгийг шалан дээгүүр өнхрүүлж сурах.

1. 3-4 нас

• гараа угааж хэвшүүлэх
• шүдээ угааж сурах
• сам хэрэглэж хэвшүүлэх
• ширээнд зөв сууж, цэвэр хооллож сургах /бага багаар халбагадах, хооллох үед ярихгүй байх гэх мэт/
• хувцсаа өөрөө өмсөх, тайлах, гутлаа үдэж:
• нөхөддөө туслах, туслалцаа хүсч:
• багштай хамтран ороо засах ба хурааж сурах
• нар ус агаараар чийрэгжүүлэх
• багш болон бусдын дохиогоор гүйцэтгэж буй зүйлээ өөрчлөн хийж сургах
• хүүхдийг хөдөлгөөний хувьд идэвхтэй болгох
• хүүхдээр олон янзын хөдөлгөөнийг /алхах, гүйх, мөлхөх, эд юмсыг өнхрүүлэх үсрэх/ ээлжлэн хийлгэж хөдөлгөөний эвсэлтэй болгох
• зүгээ өөрчлөн алхах, гүйх, үсрэх, мөлхөх, эд юмсыг өнхрүүлж сургах
• энгийн дүрэмтэй янз бүрийн хөдөлгөөнт тоглоом зааж сургах.

1. 4-5 нас

• шүдээ бие даан зөв угааж сургах
• аяга, халбага, сэрээг зөв барих ба хэрэглэх
• цэвэр нямбай хооллох
• хувцсаа хурдан, зөв, бие даан өмсөж, тайлж хэвших, гутлаа бие даан, үдэх, тайлж сургах
• унтлагын хувцас хэрэглэх
• гаднаас орохдоо шороо тоосоо гөвж хэвшүүлэх
• ямар ч хөдөлгөөнийг багшийн болон бусдын өгсөн дохионы дагуу хийж гүйцэтгэж сургах
• хэсэг бүлэг, хамт олноороо хөдөлгөөнөө зэрэг хийж сургах
• хөл гарын хөдөлгөөнийг ээлжлэн тавьж, ханын шатанд авирч сургах
• алхалт, гүйлт, үсрэлт, шидэлтийн олон хэлбэртэй танилцуулан тус бүрд 2-оос 3 янзын хэлбэрийг эзэмшүүлнэ. Жишээ нь: өлмий дээрээ түлхэлт авч хөнгөн гүйх, хоёр хөл дээрээ хүчтэй түлхэлт авч үсэрч, зөв газардах, юман доогуур шургаж мөлхөх, дээгүүр давж мөлхөх г.м байж болно.
  энгийн дүрэмтэй хөдөлгөөнт тоглоомын дүрд тоглож сургах.

1. 5-6 нас

• гар нүүрээ бие даан хурдан зөв угааж хэвшүүлэх
• шүдээ угаах, үсээ самнаж хэвшүүлэх
• хумсны завсрыг цэвэрлэж сурах
• зөв боловсон, цэвэр нямбай хооллож хэвшүүлэх
• хувцсаа хурдан зөв, цэвэр нямбай өмсөж хэвшүүлэх
• ороо өөрөө засаж, хурааж хэвшүүлэх
• унтлагын хувцсыг хэрэглэж хэвшүүлэх
• ямар ч хөдөлгөөнийг хурдан зөв хийж, гүйцэтгэж сургах
• харайлтын хэлбэрийг хүндрүүлэн, байрнаас харайх, өндөрт харайх гэх мэтээр олон хэлбэртэй танилцуулан эзэмшүүлэх
• спорт тоглоомын хэрэглэлтэй танилцуулах
• чаргаар бие даан гулгах, дугуй унаж сургах
• шидэлтийг олон хэлбэрээр хийж сургах, шидсэн зүйлийг барьж сургах
• уралдаан тэмцээн, спорт тоглоомд оролцуулан, ялж, ялагдах сэтгэлгээнд сургах
• өгсөн командыг баримтлах
• зохион байгуулалтай байж сургах
• хөдөлгөөнт тоглоомыг бие даан тоглож сургах

1. 6-7 нас

• бие даан зөв, цэвэр нямбай хооллож хэвшүүлэх
• хоолны хэрэгсэл /аяга, таваг, халбага, сэрээ, гэх мэт/-ийг зөв хэрэглэж хэвшүүлэх
• шүд, гараа тогтмол угааж хэвшүүлэх
• хувцсаа түргэн шалмаг, зөв, цэвэр нямбай өмсөж, тайлж хэвшүүлэх
• хувцсаа эвхэх ба өлгөж тавьж хэвшүүлэх
• бие даан ороо засаж, хурааж хэвшүүлэх
• алхах, гүйх, үсрэх-харайх, эд юмыг шидэх-өнхрүүлэх, өөрөө мөлхөх-авирах, хөдөлгөөнийг хурдан зөв хийж гүйцэтгэдэг болох
• сагсан бөмбөг, хөл бөмбөг зэрэг багаар тоглодог спорт тоглоомд сургах
• өгсөн командыг хурдан шуурхай зөв гүйцэтгэдэг болгох
• өөрсдөө зохион байгуулан баг бүрдүүлэн уралдах ба хөдөлгөөнт тоглоомыг бие даан тоглож сургах
• ялсан, ялагдсан талуудыг зөв тогтоон, тоглоомыг шүүн тоглож сургах.

4.1.3. Бие бялдрын хөгжлийн хүрсэн байх төвшин

1. 2-3 нас

• ам, хамрын алчуурыг хэрэглэж хэвшсэн:
• гараа савандан угааж сурсан:
• халбага, сэрээг зөв барьж хооллож сурсан:
• хувцсаа өмсөх, тайлах, эвхэж тавьж хэвшсэн:
• хөл гарын хөдөлгөөнийг ээлжлэн алхаж сурсан:
• хөл гарыг ээлжлэн зөөн тавьж мөлхдөг:
• байрандаа хоёр хөл дээрээ үсэрдэг энгийн дадалтай болсон байх.

1. 3-4 нас

• гараа угааж хэвшсэн:
• шүдээ зөв угааж сурсан:
• сам хэрэглэж хэвшсэн:
• ширээнд зөв сууж, цэвэр хооллож сурсан:
• хувцсаа өөрөө өмсөж, тайлж сурсан:
• гутлаа үдэж сурсан:
• багш болон бусадтай хамтран ороо засаж, хурааж:
• зүгээ өөрчлөн алхаж, гүйж, мөлхөж, өнхрүүлж чаддаг:
• багш болон бусдын дохиогоор гүйцэтгэж буй зүйлээ өөрчлөн хийж сурсан байх.

3. 4-5 нас

• шүдээ биеэ даан зөв угаадаг:
• аяга, халбага, сэрээг зөв барих ба хэрэглэдэг:
• цэвэр нямбай хооллодог:
• хувцсаа хурдан зөв өмсөж, тайлж хэвшсэн:
• гутлаа бие даан үдэж, тайлдаг:
• алхалт, гүйлт, үсрэлт, шидэлтийн 2-өөс 3 хэлбэрийг эзэмшсэн:
• шатанд авирч сурсан:
• ямар ч хөдөлгөөнийг хэсэг бүлэг, хамт олноороо командын дагуу зэрэг хийж гүйцэтгэдэг:
• энгийн дүрэмтэй хөдөлгөөнт тоглоомоор тоглодог болсон байх.

4. 5-6 нас

• гар, нүүр, шүдээ угаадаг:
• үсээ самнаж хэвшсэн:
• зөв боловсон, цэвэр нямбай хооллодог:
• өөрөө ороо засаж, хураадаг:
• ямар ч хөдөлгөөнийг / алхах, гүйх, үсрэх, шидэх, мөлхөх, авирах / хурдан зөв хийж гүйцэтгэдэг:
• хэд хэдэн хэлбэрээр харайдаг ба шидэлт хийдэг:
• командын дагуу үйлдэл хийж гүйцэтгэдэг:
• хөдөлгөөнт тоглоомыг бие даан тоглодог болсон байх.

5. 6-7 нас

• шүд, гар нүүрээ угааж хэвшсэн
• бие даан зөв, цэвэр хооллож хэвшсэн
• хоолны хэрэгслийг зөв хэрэглэж хооллодог
• хувцсаа зөв, цэвэр, түргэн шалмаг, нямбай өмсөж тайлдаг
• хувцсаа эвхэж тавих ба өлгөж хурааж хэвшсэн
• ороо бие даан засаж, хурааж хэвшсэн
• алхах, гүйх, үсрэх-харайх, шидэх-өнхрүүлэх, мөлхөх-авирах хөдөлгөөнийг зөв хийж гүйцэтгэдэг, тэдгээрийн хэд хэдэн хэлбэрийг эзэмшсэн
• баг болон тоглож, уралдаж чаддаг
• спортын болон хөдөлгөөнт тоглоомыг удирдан зөв шударга шүүн, тоглож сурсан байна.

4.2. Оюун ухааны хөгжил

4.2.1. Зорилго

Хүүхдэд байгаль орчин, хүмүүсийн амьдрал, хөдөлмөр, эд юмсын шинж чанарын тухай энгийн ойлголт, хэрэгцээтэй мэдлэгийг өгч тэдний сонирхлыг өрнүүлэн аливаад дүгнэлт өгөх, харьцуулан жиших, нэгтгэн дүгнэх чадварыг олгон, санаа, бодлоо илэрхийлэх, хүнтэй харилцах, аливааг таньж мэдэх хүсэл эрмэлзлэлтэй болсон байна.

4.2.2. Хүүхдийн оюун ухааны хөгжлийн зорилт

1. 2-3 нас

• - авиаг зөв хэлж:
• - үгийг тод хэлж:
• - жижиг хэмжээний шүлэг, үлгэрийг анхааралтай сонсож:
• - асуултанд хариулж:
• - эд юмсын хөдөлгөөн, өнгийг заасан үгийг яриандаа хэрэглэж сурах:
• - үзэж, харсан, мэддэг зүйлээ бусдад ойлгомжтой ярьж чаддаг болгох:
• - орчны эд юмсыг зориулалтаар нь бүлэглэх /тоглоомын булангийх, номын булангийх, г.м /
• - эд юмсыг хэмжээгээр нь харьцуулан ангилдаг болгох, тэнцүүлж сургах / том-жижиг, өндөр-нам гэх мэт /
• - цөөн салангид зүйлсийг нэгтгэн олон болгох, харьцуулах, хэдэн гэдэг үгтэй өгүүлбэр хэлж сургах:
• - эд юмсыг тоолж сургах / жишээ нь 1-ээс 5 байх гэх мэт./
• - гурвалжин, дөрвөлжин, дугуй дүрстэй танилцуулан эдгээр дүсүүдээр өөр шинэ дүрс эвлүүлэн бүтээлгэж сургах:
• - улаан, цэнхэр, ногоон, шар өнгийг ялгуулах, олон өнгүүдийн дотроос олуулан, дадлага хийлгэн нүдлүүлэх:
• - цаг хугацааны ерөнхий төсөөллийг хөгжүүлж, өглөө, орой, өдөр, шөнө гэсэн үгийг хэл ярианд нь хэрэглэж сургах.

1. 3-4 нас

• - юмсын хэсгүүдийг ялгаж нэрлүүлэх / цамцны зах, ханцуй гэх мэт /
• - юмсыг хэмжээ, хэлбэр, өнгө, эд материал, зориулалтаар нь ялгадаг болгох:
• - хүнд хандан асуулт тавьж, асуултыг зөв зохиож сургах:
• - мэддэг үлгэр, өгүүллэгийг өөрийн үгээр зохиомжлон, ургуулан бодож, ярьдаг болох:
• - эд юмсыг 1-ээс 10-ын дотор тоолуулж сургах:
• - эд юмсыг нэмэгдүүлэх ба хорогдууж тэнцүү болгодог ойлголттой болгох:
• - эд юмсыг ангилан харьцуулж сургах / урт-богино, бүдүү- нарийн гэх мэт/
• - улаан, хөх, шар ногоон өнгийг нэрлүүлэн, хэл яриандаа хэрэглэдэг болгох:
• - тэгш өнцөгт дүрстэй танилцуулан, гурвалжин, дөрвөлжин, дугуй, тэгш өнцөгт дүрсүүдээр шинэ дүрс бүтээх, эвлүүлж сургах:
• - хос /гар, хөл, нүд, гутал, бээлийг г.м / гэсэн ойлголттой болгох:
• - өнөөдөр гэсэн ойлголт өгч хэл ярианд нь хэрэглүүлэх
• - хэдийд гэсэн асуултанд зөв хариулж сургах.

3. 4-5 нас

• - бүх авиаг зөв тод дууддаг болгох:
• - эд юмсын ерөнхий ба оноосон нэрийг яриандаа хэрэглэж сургах:
• - эд юмсын эерэг ба эсрэг утгатай үгийг мэдэж, хэрэглэж сургах:
• - тодорхой сэдвээр өөрөө зохиомжлон ярьж сургах:
• - өөр хоорондоо асуулт тавьж асуултанд нь зөв хариулах, харилцан яриа зохиож ярьж сургах:
• - зохиолын баатар, дүрийг дуурайн жүжиглэдэг болгох:
• - аливаа эд юмсыг аль болох хязгаарлалгүй тоолуулах /30/, тоолох чадварыг хөгжүүлэх:
• - хоёр бүлэг зүйлийг нэмэгдүүлэх ба хорогдуулах замаар тэнцүү болгох чадварыг болгох:
• - улбар шар, саарал гэх мэт 2оос 3 завсрын, уусгасан өнгөтэй танилцуулах:
• - эзэлхүүнт дүрстэй танилцуулах /шоо дөрвөлжин, цилиндр гэх мэт/
• - өөрийн байгаа байрлалаас эд юмсын байрлалыг тодорхйлж:
• - эд юмсыг байрлалаар нь ялгаж, ангилж /дээр, доор, өмнө, хойно гэх мэт/ сургах:
• - өчигдөр, маргааш гэсэн ойлголттой танилцуулж, хэл яриандаа зөв хэрэглэж сургах.

4. 5-6 нас

• - Энгийн, нийлмэл өгүүлбэр хэрэглэн санаа бодлоо илэрхийлж сурах:
• - үгийн утгыг өөрийн үгээр тайлбарлаж сургах:
• - богино хэмжээний үлгэр, өгүүллэг, шүлгийг цээжилж уран тод уншиж сургах:
• - оньсого, таавар, зүйр үг зэргийг өөрөө зохиож сургах:
• - бонгино хэмжээний зохиолыг жүжиглэн тоглож сургах:
• - тооны бүтэцтэй танилцуулах:
• - нэгж хэмжээсийг ашиглан хэмжиж болох ойлголттой болгох / төө, сөөм, алд, тохой гэх мэт /
• - цифрийн бичилгттэй танилцуулан бичилтийн анхны зурлагыг бичүүлж сургах:
• - эд юмсыг ямар нэгэн шинжээр нь ангилан ялгаж, бөөрөнхий дүрстэй танилцуулах:
• - олон өнцөгт бүтээж, дүрсүүдээр эвлүүлж бүтээл хийлгэж сургах:
• - долоо хоногийн гариг, өдөртэй танилцуулах, нэрлүүлж сургах.

5. 6-7 нас

• - өгүүлбэрийн тухай ойлголттой болгох:
• - аливааг яг зааврын дагуу хийж гүйцэтгэдэг болгох:
• - танихгүй хүнтэй яриа үүсгэн, харилцах чадвартай болгох:
• - дүү нартаа юм заан тайлбарлаж, хэлж зөвлөдөг болгох:
• - дармал үсгийг нүдлүүлэх:
• - дармал үсгээр бичсэн нэрээ таньж ялгадаг болгох:
• - бичмэл үсгийн энгийн зурлагыг бичүүлж сургах:
• - үлгэр, өгүүллэгийг цээжээр уран уншдаг болгох:
• - арифметик нэмэх, хасах үйлдэлтэй энгийн өгүүлбэртэй бодлого зохиолгох, бодуулах:
• - өөрийн байгаа байрлалаас зүг чигийг тодорхойлж чаддаг болгох:
• - шингэн, бутармаг зүйлийг эзэлхүүнт биет дүрсийн зүйлтэй харьцуулан ойлгуулах:
• - жилийн дөрвөн улирал, сарын тухай ойлголтыг өгч 12 жил, сарыг амьтны нэрээр нэрлэдэг болгох.

4.2.3. Оюун ухааны хөгжлийн хүрсэн байх төвшин

1. 2-3 нас

• - үгийг зөв тод дууддаг:
• - асуултанд зөв хариулдаг:
• - зураг харж, түүний тухай чөлөөтэй ярьдаг:
• - санал бодлоо энгийн өгүүлбэрээр илэрхийлдэг:
• - олон цөөнийг ялгадаг, цөөнөөс олныг бий болгодог:
• - эд юмсыг /өндөр, нам, том, жижгээр нь / ангилдаг, харьцуулдаг:
• - 1-ээс 5-ын дотор эд юмсыг тоолдог /нэг нэгээр нь нэмж мэддэг /
• - гурвалжин, дөрвөлжин, дугуй дүрсийг мэддэг, тэдгээрийг эвлүүлэн шинэ дүрс /6-аас 8 зүйл / бүтээдэг:
• - улаан, цэнхэр, шар, ногоон өнгийг хаанаас ч олж чаддаг:
• - өглөө, орой, өдөр, шөнө гэсэн үгийг хэл яриандаа хэрэглэдэг болсон байх.

2. 3-4 нас

• - эд юмсын өнгө, хэлбэр, эд материал, зориулалтыг мэддэг, яриандаа хэрэглэдэг:
• - хүнээс дуртай /хүссэн/ зүйлээ чөлөөтэй асуудаг:
• - зохиолын баатар, дүрүүдэд өөрийн дүгнэлтийг өгдөг:
• - үлгэр, өгүүллэгийг өөрөө зохиомжлон, ургуулан ярьдаг:
• - эд юмсыг нэмэгдүүлж, хорогдуулж чаддаг:
• - эд юмсыг ангилдаг:
• - гурвалжин, дөрвөлжин, дугуй, тэгш өнцөгт дүрсүүдийг ашиглан шинэ дүрс эвлүүлэн бүтээдэг, тэдгээрийг нэрлэдэг:
• - улаан, ногоон, хөх, шар өнгийг асуулт тавьж хариулан ярьж чаддаг:
• - хос бээлий, гутал, оймс зэрэг хослох зүйлийг нэрлэж чаддаг:
• - өнөөдөр гэдэг үгийг хэл яриандаа хэрэглэж сурсан байх.

3. 4-5 нас

• - бүх авиаг зөв тод дууддаг:
• - ерөнхийлсөн ба оноосон нэрийг яриандаа хэрэглэдэг:
• - эсрэг ба эерэг утгатай үгийг мэддэг, зохиодог:
• - харилцан яриа зохиодог:
• - тодорхой сэдвээр өөрөө зохиож, ургуулан ярьдаг:
• - зохиолын баатар, дүрийг жүжиглэн дуурайдаг:
• - аливаа зүйлийг нэмэгдүүлж, хорогдуулж, тэнцүү болгож чаддаг:
• - эд юмсыг тоолдог /30 хүртэл/
• - эзэлхүүнт дүрсийг хавтгай дүрсээс ялган таньдаг:
• - өөртэйгээ харьцуулан эд юмсын байрлалыг тодорхойлж чаддаг /дээр, доор, өмнө, хойно /
• - өчигдөр, маргаашийг мэддэг, хэл яриандаа зөв хэрэглэдэг болсон байх.

4. 5-6 нас

• - өөрийн санаа бодлоо зөв илэрхийлж ярьдаг:
• - ямар ч үгийн утгыг өөрийн үгээр тайлбарлаж чаддаг:
• - үлгэр, өгүүллэгийг өөрөө зохиомжлон ярих ба уран тод уншдаг, жүжиглэдэг:
• - оньсого, таавар, зүйр үг зохион хэлдэг:
• - ямар ч хүнтэй харилцан ярилцаж чаддаг:
• - долоо хоногийн гариг,өдрийг мэддэг, нэрлэдэг, хэл яриандаа ашигладаг болсон байх.

5. 6-7 нас

• - аливааг зааврын дагуу хийж гүйцэтгэдэг:
• - зөв бүтэцтэй өгүүлбэр зохиож сурсан:
• - хүүрнэх, асуух өгүүлбэр зохиодог:
• - дүү болон найз нартаа даалгавар өгч, яаж гүйцэтгэхийг нь тайлбарлан гүйцэтгүүлдэг:
• - ямар ч хүнтэй яриа үүсгэн харилцаж чаддаг:
• - үлгэр, өгүүллэгийг цээжлэн уран уншдаг, жүжиглэдэг:
• - дармал үсгийг нүдэлсэн:
• - бичмэл үсгийн энгийн зурлагыг бичдэг:
• - өгүүлбэртэй бодлого зохиодог, боддог:
• - өөрийн байрлалаас зүг чигийг тодорхойлж чаддаг:
• - эзэлхүүнт дүрсээр шингэн, бутармаг зүйлийг хэмжиж чаддаг /аяга, шилэн аяга, хувин сав гэх мэт /
• - 12 жилийн амьтны нэрээр жил, сарыг нэрлэдэг болсон байх:

4.3. Урлах, уран сайхны үйлийн хөгжил

4.3.1. Зорилго

Хүүхдэд зурах, барих, наах, зохион бүтээх, дуулж бүжиглэх чадвар, дадлыг зөв зорилго, чиглэл, системтэй олгох, улмаар хөдөлмөрийг зөв зохион байгуулах, өөрийн хөдөлмөрөөрөө буюу хийж бүтээсэн бүтээлээрээ бахархах сэтгэгдлийг төрүүлэх, хөдөлмөрийг хүндэтгэх хүмүүжлийг олгох, урлан бүтээх бүхий л чадвар хөгжиж, авъяасыг нээх, гоо сайхны мэдрэмж хөгжих эхлэлтэй болгоход чиглэнэ.

4.3.2. Хүүхдийн урлах, уран сайхны үйлийн хөгжлийн зорилт

1. 2-3 нас

Зурах үйлийн хөгжил

• - харандааг атгах, зөв барих оролдлогыг хөгжүүлэх
• - цаасан дээр гарын хөдөлгөөнөөр мөр гаргаж сурах

Барих үйлийн хөгжил

• - шаврыг атгах, зөөллөж:
• - хувааж , таслаж:
• - шаврыг бөөрөнхийлж сургах.

Наах үйлийн хөгжил

• - хайчтай танилцуулах:
• - хайчийг авч болохгүй тухай /осолтой байдаг/ ойлголтыг өгөх.

Зохион бүтээх үйлийн хөгжил

• - цаасыг тодорхой шугамын дагуу нугалуулах /2,4,нугалах/
• - шоо дөрвөлжин, тоосгон дүрсүүдийг давхарлан өрж, байгууламж бариулах.

Дуулах үйлийн хөгжил

• - шувуу, ан амьтан, таван хошуу малын дууг сонсоод ялгаж::
• - мэддэг дуугаа зөв аялж:
• - аялгуунд тохируулан хөдөлгөөн хийж сургах.

1. 3-4 нас

Зурах

• - аливаа зүйлийг дүрслэх олон арга, хэлбэр, төрөлтэй танилцуулах:
• - урлах үйлийн багаж, хэрэглэлтэй танилцах, хэрхэн ашиглах арга барилд сургах: /усан будаг, харандаан будаг, бийр, хайч, өнгийн цаас, баллуур гэх мэт /
• - хүүхдийг тусч, хамтач үйл ажиллагаанд сургах:
• - аливаад эмх замбараатай, цэгцтэй ханддаг болгох:
• - өгөгдсөн /жижиг талбай бүхий / зургийг өнгийн харандаа болон бийрээр жигд будаж:
• - шулуун зураасаар өөрөө зохион зураг зурж сургах:
• - бийрийг хэрэглэх энгийн дадалтай болгосон байх:
• - улаан, ногоон, хөх, шар өнгөөр бэлэн дүр, зургийг будуулах.

Барих

• - шаврыг жигд гонзгойлох, сунгаж нарийсгаж:
• - бөөрөнхий шаврыг жигд хавтгайлах, дугуйлах, чимэх, сунгах аргад сургах
• - шаврыг тэнцүү хуваахад сургах.

Зохион бүтээх

• - цаасыг багшийн зааврын дагуу нугалан эд юмс бүтээж /аяга, түрийвч гэх мэт/
• - өөрөө зохион 1-2 зүйлийг цаасаар нугалан бүтээж:
• - өрж байгуулах тоглоомоор тоглож сургах.

Наах

• - хайчийг зөв барьж сургах
• - хайчаар шулуун хайчлалт хийж, нэг даралтаар хайчилж:
• - цаасыг ижил хэмжээтэй нугалж /тэгш хэмтэйгээр /
• - цавуу, цаастай ажиллаж:
• - бэлэн дүрсийг цавуудан нааж:
• - тодорхой шугамын дагуу цаасыг нугалж сургах.

Дуулах

• - дууг зэрэг дуулж сургах:
• - хосоороо эргэх, алчуур, дарцагтай бүжиглэх чадвартай болгох:
• - дууг аялгуугаар нь таньж сургах:
• - салхи шуурга, гол горхины чимээ, тэнгэр дуугарахыг ялган таньж сургах.

1. 4-5 нас

Зурах

• - гурвалжин, дөрвөлжин, тэгш өнцөгийг ашиглан харандаа ба бийрээр зураг зохион зуруулах:
• - тодорхой хүрээний дотор жигд будаж:
• - хурууны өндөг, сонин, пролон, хөвөнгийн дардсаар дүрс бүтээж:
• - бэлэн дүрс, зургийг чимэглэж:
• - зургийн дагуу зурсан зүйлийг гүйцээж зурж /зурах ба зурсан зүйлийн харьцаа хамаарлыг төлөвшүүлэх /
• - дугуй, хагах дугуй дүрсийг дүрслэж сурах.

Барих

• - шаврыг жигд цувих, хэсгүүдийг хооронд нь чимхэх, бэхлэх:
• - аливаа зүйлийг хэлбэр харьцаагаар нь адил дүрслэх аргад сургах:
• - шаврыг хонхойлох, тэгшлэх аргаар эд юмсыг барих аргад:
• - шавраасаа хийж буй зүйлдээ тохируулан хэсэгчлэн таслан авах аргад сургах.

Наах

• - цаасаар гурвалжин, дөрвөлжин, дугуй дүрс хайчлах:
• - хайчилсан дүрсүүдээ зохиомжлон, эвлүүлэн нааж, бүтээл хийх:
• - бэлэн дүрсүүдийг хайчлан нааж бүтээл хийж чимэглэх:
• - цаасыг нугалан хайчилж дүрс бүтээх.

Зохион бүтээх

• - цаас болон даавууг эвхэж нугалан, өөрөө зохион 4-өөс 5 ба түүнээс дээш зүйлийг бүтээх:
• - өрж байгуулах тоглоомын заавар, загварыг дуурайлган бүтээж тоглох:
• - утсаар /сүрлээр/ энгийн сүлжээсийг хийж сургах.

Дуулах

• - хосоороо тойрон явах, бүжиглэж:
• - багштайгаа хамт дуу дуулах, тойрон бүжиг бүжиглэж:
• - ганцаар болон хосоор дороо эргэж:
• - тууз хүүхэлдэй зэрэгтэй хөдөлгөөн хийж:
• - бүжгийн энгийн хөдөлгөөнийг хийж сургах.

1. 5-6 нас

Зурах

• - бодит, сэдэв, чимэглэлийн зурагтай танилцуулах ба ялгааг мэдүүлэх:
• - хээ угалз зохион аливааг чимэглэх:
• - гурвалжин, дөрвөлжин, дугуй, тэгш өнцөгт дүрсүүдийг ашиглан зураг зурах:
• - хүн ба амьтныг зурах энгийн аргад сургах:
• - алслалтын талаар ойлголт өгөх:
• - сэдвийн дагуу зохиомжлон зурж сургах:
• - гуурс, сам, сойз ашиглан зурах аргад сургах.

Барих

• - мэддэг үлгэр, өгүүлэгтээ тохирууулан, барьж дүрслэх:
• - хүн ба амьтдын онцлогийг тодорхой дүрслэн барих:
• - Дымковская игрушка /баримал хөшөө /-тай танилцуулах, хөшөө, тоглоомыг ялгадаг болгох

Наах

• - хүрээлэн буй бодит юмсыг өнгө, хэлбэр, хөдөлгөөнөөр нь зөв илэрхийлэн хайчилж, адил төстэй зүйлийг нааж бүтээх:
• - тодорхой дүрсийг адил төстэй хайчлах:
• - бэлэн дүрсийг нямбай хайчлах ба өөрөө дүрс зохиомлон хайчилж бүтээл хийх:
• - дүрсүүдээр зохиомлон наамал бүтээл хийх аргад сургах.

Зохион бүтээх

• - зүү утастай зөв харьцаж, энгийн зүйлийг оёж сургах /товч хадах г.м/
• - утас, сүрлээр энгийн сүлжээс хийж сургах:
• - цаасаар эвхэж 5-аас 10 ба түүнээс дээш зүйлийг бүтээх:
• - орж байгуулах тоглоомоор өөрөө сэтгэн байгууламж барих аргад сургах.

Дуулах

• - эгшгийн өөрчлөлтийг /чанга сул/ мэддэг болгох:
• - металлофон болон энгийн хөгжмийн зэмсгээр хялбар аялгууг тоглож:
• - хөгжмийн аянд бүжиглэж /чөлөөт хөдөлгөөн хийх/
• - хоолойгоор хүчлэхгүй /дуундаа тохируулан/ намуун, зөөлөн, хөнгөн дуулж сургах.

1. 6-7 нас

Зурах

• - гарын доорхи материалаар дүрслэн урлах энгийн аргад сургах:
• - хээ угалз зохион чимэглэл хийж сургах:
• - байгалийн, аж байдлын, түүхэн, хөрөг зургийг ялгадаг болох:
• - хүн ба амьтныг энгийн аргаар дүрслэн зураг:
• - сэдвийн дагуу зохиомжлон зурдаг болгох.

Барих

• - хялбар дүрсийг зөв барих
• - шавраар сэдэвт болон чимэглэлийн зүйлс барих
• - хамтарч бүтээл гаргах ба тодорхой сэдвээр зохиомжлон барихад сургах.

Наах

• - сэдвийн дагуу зохиомжлон бүтээл нааж хийх:
• - нягт нямбай хайчлах, наах:
• - чимэглэлийн наамал хийх:
• - янз бүрийн дүрс, хайчилбарыг хайчилахад сургах.

Зохион бүтээх

• - сэдэв, өгөгдлийн дагуу цаасаар эвхэн бүтээл хийж:
• - хивсэнцэр хийх энгийн дадалтай болгож:
• - утас, сүрлээр сүлжээс хийж:
• - зүү, утсыг зөв хэрэглэж:
• - энгийн оёдлыг хийж:
• - өрж байгуулах тоглоомоор өөрөө сэтгэн, сэдвийн дагуу бүтээл хийж сургах.

Дуулах

• - аливаа аянд тохируулан бүжгийн хөдөлгөн хийдэг:
• - хөгжимтэй болон бусадтай хамтран дуулдаг:
• - энгийн хөгжмийн зэмсгээр хялбар аялгууг тоглодог:
• - хөгжмийг аялгуугаар нь ялгадаг /хурдан, удаан, цоглог, марш г.м/ байх.

4.3.3. Урлах, уран сайхны үйлийн хөгжмийн хүрсэн байх төвшин

1. 2-3 нас

• - харандааг атгаж, зөв барьж сурсан:
• - цаасан дээр гарын хөдөлгөөнөөр мөр гарган зурдаг:
• - шаврыг атгаж, зөөллөж сурсан:
• - шаврыг хувааж, таслаж сурсан:
• - шаврыг бөөрөнхийлж сурсан:
• - хайчийг авч болохгүй, осолтой байдаг ойлголтыг өгсөн:
• - цаасыг тодорхой шугамын дагуу 2,4 нугалж чаддаг:
• - шоо дөрвөлжин, тоосгон дүрсүүдийг давхарлан өрж, байгууламж барьдаг:
• - шувуу, ан амьтан, таван хошуу малын дууг сонсоод ялгадаг:
• - мэддэг дуугаа аялж чаддаг:
• - аялгуунд тохируулан хөдөлгөөн хийдэг болсон байна.

2. 3-4 нас

• - урлах үйлийн багаж, хэрэглэлтэй танилцан хэрхэн ашигладгийг мэддэг /усан будаг, харандаа, өнгийн цаас, хайч, цавуу, бийр гэх мэт/
• - аливаад эмх замбараатай, цэгцтэй ханддаг:
• - өгөгдсөн /жижиг талбай бүхий/ зургийг өнгийн харанаа болон бийрээр жигд буддаг:
• - шаврыг жигд гонзгойлох, сунгаж, нарийсгаж чаддаг:
• - бөөрөнхий шаврыг жигд хавтгайлах, дугуйлах, чимхэх, сунгах аргад сурсан:
• - шаврыг тэнцүү хувааж чаддаг:
• - хайчаар шулуун хайчлалт хийж сурсан:
• - цаасыг тодорхой шугамын дагуу болон тэгш хэмтэй нугалж сурсан:
• - бэлэн дүрсийг цавуудан нааж сурсан:
• - цаасыг багшийн зааврын дагуу нугалан эд юмс бүтээж чаддаг:
• - өөрөө зохион 1-ээс 2 зүйлийг цаасаар нугалан бүтээдэг:
• - өрж байгуулах тоглоомоор тоглож сурсан:
• - дууг зэрэг дуулдаг:
• - дууг аялгуугаар нь таньдаг:
• - салхи шуурга, гол горхины чимээ, тэнгэр дуугарах зэргийг сонсоод ялгадаг болсон байх.

3. 4-5 нас

• - дүрс ашиглан харандаа ба бийрээр зураг зохион зурдаг:
• - тодорхой хүрээний дотор жигд будаж сурсан:
• - хурууны өндөг, сонин, пролон, хөвөнгийн дардсаар дүрс бүтээдэг:
• - зургийн чимэглэл хийдэг:
• - зургийн дагуу зурсан зүйлийг гүйцээн зурж чаддаг:
• - дугуй, хагас дугуй дүрсийг дүрсэлж чаддаг:
• - шаврыг жигд цувих, хэсгүүдийг хооронд нь чимхэх, бэхлэх аргыг сурсан:
• - шаврыг хонхойлох,тэгшлэх
• - аргад сурч, эд юмсыг барьдаг:
• - цаасаар гурвалжин, дөрвөлжин дүрс хайчилдаг, дүрсүүдээ эвлүүлэн нааж бүтээл хийдэг:
• - бэлэн дүрсийг хайчлан нааж, бүтээл хийж чимэглэдэг:
• - цаасыг нугалан хайчилж дүрс бүтээдэг:
• - цаас болон даавуугаар эвхэж нугалан 4-өөс 5 зүйлийг бүтээн хийдэг:
• - өрж байгуулах тоглоомын заавар, загварыг дуурайлган бүтээж тоглодог:
• - утсаар /сүрлээр/ энгийн сүлжээсийг хийдэг:
• - хосоороо тойрон явж, бүжиглэх:
• - багш болон бусадтай хамт дуу дуулж, тойрон бүжиг бүжиглэдэг:
• - бүжгийн энгийн хөдөлгөөнийг хийдэг болсон байх.

4. 5-6 нас

• - бодит, сэдэвт, чимэглэлийн зургийн ялгааг мэддэг:
• - хээ угалз зохион аливааг чимэглэдэг:
• - дүрсүүдийг ашиглан зураг зурдаг:
• - хүн ба амьтныг зурах энгийн аргыг сурсан, сэдвийн дагуу зохиомжлон зурдаг:
• - гуурс, сам, сойз, ашиглан зурах аргад сурсан:
• - мэддэг үлгэр, өгүүллэгтээ тохируулан шавраар барьж дүрсэлдэг, хүн ба амьтдын онцлогийг тодорхой дүрслэн барьдаг:
• - хүрээлэн буй бодит юмсыг өнгө, хэлбэр, хөдөлгөөнөөр нь илэрхийлэн хайчилж, адил төстэй нааж бүтээдэг:
• - бэлэн дүрсийг нямбай хайчлах ба өөрөө дүрс зохиомжлон хайчилж бүтээл хийх, дүрсүүдээр зохиомжлон наамлын бүтээл хийдэг:
• - зүү, утастай зөв харьцаж сурсан, энгийн зүйлийг оёдог
• - утас, сүрлээр энгийн сүлжээс хийдэг:
• - цаасыг эвхэж 5-аас 10 ба түүнээс дээш зүйлийг бүтээдэг:
• - өрж байгуулах тоглоомоор өөрөө сэтгэн байгууламж барьдаг
• - эгшгийн өөрчлөлт /чанга сул/ -ийг мэддэг
• - металлофон болон энгийн хөгжмийн зэмсгээр хялбар аялгууг тоглодог
• - хөгжмийн аянд тохируулан чөлөөтэй хөдөлгөөн хийж бүжиглэдэг
• - хоолойгоо хүчлэхгүй, дуундаа тохируулан намуун, зөөлөн, хөнгөн дуулдаг болсон байх.

5. 6-7 нас

• - гарын доорхи материалаар дүрслэн урлах энгийн аргад суралцсан /гуурс, хөвөнгийн дардас, сонин, шаарны дардас ашиглан/
• - хээ угалз зохион чимэглэл хийдэг
• - байгалийн, аж байдлын, түүхийн сэдэвтэй хөрөг зургийг ялгадаг.
• - Хүн ба амьтныг энгийн аргаар дүрслэн зурдаг
• - Сэдвийн дагуу зохиомжлон зурдаг
• - Нягт нямбай хайчилж сэдвийн дагуу зохиомжлон бүтээл хийдэг
• - чимэглэл, наамлыг янз бүрийн дүрс хайчилбараар хийдэг
• - утас, сүрлээр сүлжээс хийдэг
• - зүү, утсыг зөв хэрэглэж сурсан ба энгийн оёдлыг хийдэг
• - орж байгуулах тоглоомоор өөрөө сэтгэн, сэдвийн дагуу бүтээл хийдэг
• - аливаа ая, аялгуунд тохируулан бүжгийн хөдөлгөөн хийдэг
• - хөгжимтэй болон бусадтай хамтран дуулдаг
• - энгийн хөгжмийн зэмсгээр хялбар аялгууг тоглодог
• - хөгжмийг аялгуугаар нь ялгадаг болсон байх.

4.4. Сэтгэл хөдлөл, нийгэмшлийн хөгжил

4.4.1. Зорилго

Хүүхэд өөрөө өөрийгөө бусдаас онцолж чаддаг, өөрийн гэсэн бодолтой байх, бие даасан байдлыг бий болгох, өөрийн болон бусдын сэтгэл хөдлөл, санаа бодлыг хуваалцдаг, ахмад хүмүүс, дүү нар, найз нөхдөө хүндэтгэж тусладаг, орчны болон байгалийн гоо сайхныг мэдрэн хайрлан хамгаалдаг, хамтран тоглох, хөдөлмөрлөх, хичээллэх дадал чадвартай болгоход чиглэнэ.

4.4.2. Сэтгэл хөдлөл, нийгэмшилийн хөгжлийн зорилт

1. 2-3 нас

• - бусдаас өөрийгөө онцолж чаддаг /юугаараа ижил, өөр болохыг/
• - эд юмсыг осол аюулгүйн талаас нь мэддэг:
• - эд юмсыг хайрлах, гамнадаг:
• - өөртөө таалажмтай ба тааламжгүй байдлыг ялгадаг:
• - аливаа зүйлийн бохир, цэвэр цэмцгэрийг ялгадаг болгох.

2. 3-4 нас

• - томчууд болон найз нөхдөөсөө туслалцаа хүсч эелдэг боловсон харилцаж сургах:
• - бие биендээ тусалж сургах:
• - тодорхой дэглэм журмыг сахидаг:
• - хүмүүсийн яриаг таслахгүй сонсдог болгох.

3. 4-5 нас

• - муу зуршлаас зайлсхийж:
• - өөрийн болон бусдын сэтгэл хөдлөлийг мэдэрч сургах:
• - өөрийн болон бусдын зөв, бурууг ялгах:
• - аливаа зүйлийг бие даан хийх эрмэлзэлтэй болгох:
• - хүрээлэн буй орчны тааламжтай ба тааламжгүйг ялган илэрхийлж сургах.

4. 5-6 нас

• - аливаа юманд хариуцлагатай хандаж:
• - өөрийн хүсэл сонирхолыг илэрхийлж:
• - аливаа даалгаврыг бие даан гүйцэтгэж:
• - хүрээлэн буй орчинтой идэвхтэй харьцааг бий болгоход оролцож сургах.

5. 6-7 нас

• - бусдын санаа бодлыг хүлээн авч, өөрийн санаа бодлоо илэрхийлэхэд сургах.
• - орчны сайхан муухай, сайн мууг ялгаж үнэлгээ дүгнэлт өгч:
• - хамт олны хүсэл, сонирхол, шаардлагад нийцүүлэн дүрэм журмыг сахиж:
• - бусдын хийж бүтээсэн зүйлийг хайрладаг, хамгаалж сургах.

4.4.3. Сэтгэл хөдлөл, нийгэмшлийн хөгжлийн хүрсэн байх төвшин

1. 2-3 нас

• - эд юмсыг хайрладаг, гамнадаг:
• - өөрийгөө болон бусдыг онцлон ялгадаг:
• - болно, болохгүйн ялгааг мэддэг:
• - аливаа зүйлийн бохир, цэврийг ялгадаг болсон байх.

2. 3-4 нас

• - томчууд болон найз нөхдөөсөө туслалцаа хүсдэг ба тусалдаг:
• - тодорхой дэглэм журмыг сахидаг:
• - бие биедээ тусалдаг болсон байх.

3. 4-5 нас

• - зураг болон гадаад төрхөөс дотоод сэтгэл хөдлөлийг нь мэдэрдэг:
• - өөрийн хүчинд итгэж аливаа зүйлийг бие даан хийх эрмэлзэлтэй байдаг:
• - өөрийн болон бусдын зөв бурууг ялгадаг:
• - сайн үйлсийн төлөө өөрийн болон бусдын санааг дэмждэг:
• - хүрээлэн буй орчны гоо сайхныг мэдэрдэг болсон байх.

4. 5-6 нас

• - өөрийн дур сонирхолтой зүйлийг мэддэг:
• - орчны тааламжтай ба тааламжгүйг мэдэрдэг:
• - орчиндоо дасан зохицож чаддаг:
• - тааламжтай орчинг бүрдүүлэхэд идэвхтэй оролцдог:
• - үг яриа, үйл хөдлөл, бүтээлээр бусдад баярласан талархсанаа илэрийлдэг:
• - аливаад өөрийн дүгнэлт өгдөг болсон байх.

5. 6-7 нас

• - өөрийн үйл ажиллагааг бусдынхтай харьцуулан дүгнэдэг:
• - хамтарч ажиллах хүсэл эрмэлзэлтэй байдаг:
• - өөрийн болон бусдын бүтээлч хөдөлмөрийг дэмжин таашаадаг:
• - бусдын юмсыг зөвшөөрөлгүй авахгүй, хэрэглэдэггүй:
• - нөхдийнхөө үйл ажиллагаанд саад хийдэггүй:
• - тогтоосон дүрэм журмыг сахиж мөрддөг:
• - ахмад болон бага хүүхдэд тусалдаг болсон байх.

Малчны  гэрт  төрсөн  би

Атар хээр  нутгаа

Өлгий  минь  гэж   боддог.

Цэнхэр  манан   суунагласан

Алсын  бараа  ширтээд

Цэлгэр  сайхан  нутгаа

Сэтгэл  бахдан  харахад

Үлээж  байгаа  салхи нь

Үнэсээд  ч  байгаа  юм  шиг

Өршөөлт  ээжийн  минь  гар

Илээд  ч  байгаа юм шиг

Энэрэнгүй  сайхан санагдахад

Элэг  зүрх  минь  догдолж

Хосгүй  баярын  нулимс

Хоёр  нүдийг  минь  бүрхдэг.

Өргөн  сайхан  нутгийнхаа

Өвчүүн  дээр  нь  төрөөд

Өнөр  уудам талынхаа

Өнгөт  амьдралын  төлөө

Амь  биеэ  зориулдаг

Ариун нандин  заншилтай

Өвгөд  хөгшид  дээдсийн  минь

Үрээ  гэж  найдаад

Үлдэж  надад  өгсөн

Өнөр  монгол  орны

Нар  нь  намайг  гийгүүлж

Нарийн  салхи  нь үлээж

Намираа  хур нь  тэжээж

Найртай  сайхан  орон минь

Надтай  хувь  нэг  байдаг  тул

Унасан  энэ  нутагтаа  би

Өөрийн  бие  шиг  хайрлаж

Угаасан  тунгалаг  мөрнөө  би

Эхийн  сүү  шиг  санадаг.

Энэ  нутагтаа  би  эзэн  нь  юм

Ирээдүйг  түмэнтэйгээ   босголцох

Их  үүргийг  хүлээсэн  юм!

Хэрэв  хүн  эх  орноо

Хамгаас  үнэтэй  гэдэг   бол

Хээр  талтай   нутгаа

Юунаас  ч  илүү  санадаг  бол

Ажиллах  хөдлөх  бүрдээ

Ард  түмнийхээ  төлөө  бол

Алхах  гишгэх  болгондоо

Аугаа  орныхоо  төлөө  бол

Алтан  шороо  руугаа  дайрсан

Атаатны  хорт  сумыг

Аюуш  шиг  цээжээрээ  таглаж

Амиа  өгөхөөс  буцахгүй бол

Энэ  хүн  Монгол  хүн

Эх  орондоо  хайртай  хүн !

Энэ  хайр  нь  Монголчуудад

Эртнээс  хэвшсэн  хайр  билээ.

Би  монгол  хүн  болохоор

Биндэрьяа  нутгийнхаа  төлөө

Бие  амь, бүх  насаа

Авч  байгаа  амьсгаагаа

Оргилж  байгаа  зоригоо

Алины  нь ч  хайрлалгүй  зориулдаг.

Төрөлх  нутгаа  гийгүүлсэн

Нарны  туяанд   хайртай  би

Төвшин   талдаа  цууриатсан

Эгшигт  дуунд  хайртай  би!

Ханагар  чөлөөт  нутгаа

Харах  тутам  баясаж  байна.

Халуун  амиа  дүйхгүй

Зүтгэх  зориг  нэмэгдэж  байна.

Онгирч  хөөрсөн  сэтгэлээс   биш

Оргилсон  баярт  сэтгэлээс

Орчлон  дэлхийн  өмнө

Одоо  дахиад  давтах  юм   бол

Би  монгол  хүн  болохоор

Нарлаг  монгол  нутгийнхаа

Найдварт  хөгжлийн  төлөө

Насаа  зориулсан  улс  аа !

Анд  найз  нөхөдтэйгээ

Алаг  бяруу  шиг  номхон  байна! гэж

Алалдах  дайсан  учирвал

Арслан  бар  шиг  догшин   байна!  гэж

Зөвхөн  үг  хэлээрээ   зогсоогүй

Зүрх  сэтгэлээрээ  монголжсон

Зүг  зүгийнхээ  ах  дүү  нарын  өмнөөс

Зүглэж  хэлэхэд  бэлэн  байна.

Ig  Nobel  Prize

1.  Японы  Watanabe  Shigeru хэмээх  хүн    тагтаанд   Picasso -ийн

зургуудыг  ялгаж сурах  дасгалыг  хийлгэсэнээр зургуудыг  сайн ялган  нисэж  байгаа  тагтаанууд  .  Уг  судалгаагаараа   1996-онд  Ig  Nobel-ийн  сэтгэл  судлалын  эрдэмтэн  шагнал  хүртсэн.

2. Английн  эрдэмтэн  Len Fisher нь  кофенд  biscuit/жигнэмэг/–ийг  хэр  зэрэг  удаан  дэвтээвэл  хугарахгүйгээр  амттай  болох  талаар  хийсэн  судалгаагаа  математикийн  функцээр  дүрслэн  илэрхийлсэн  байна.  Уг  судалгаагаараа  1999-онд    Ig  Nobel–ийн  физикийн  ухааны  эрдэмтэн шагнал  хүртсэн  байна.

Нуурын ус шиг тунгалаг хайрыг нь дээдэлж яваарай

Нуур хүртэл шувуудаа хүлээн эзгүйрхдэг энэ хорвоод

Нүглийн дундах ганц бурхан ээжийгээ хайрлаж яваарай..

Бурхад ч хараад дурлам Монголын минь сайхан бүсгүйчүүд

Булиглах зүрхийг минь эзэмдэгч Монголын минь үзэсгэлэнт эмэгтэйчүүд

Үрийнхээ өмнөөс үхэхэд ч бэлэн Монголын минь зоригт ээжүүд

Үнэнчээр нэгнийг дурлаж хайрладаг Монголын минь халамжит эхнэрүүд

Хамаг монголын хатад

Халуун сэтгэлийн шүтээн та бүхэндээ Мартын 8 мэнд хүргэе!!!

Мэс  засал  хийлгэх  болсон  учир шалтгаанаа   тэрээр   ярихдаа нэгэн  өдөр  санаандгүй Nefertiti –ийн  зургийг  олж хараад  өөртэй  нь  тун  адилхан   хэмээн  бодож  эхэлсэн  ба  зүүдэнд  нь  хэд  хэдэн  удаа  Nefertiti хатан  хаан    орж  ирсэнээс   хойш өөрийгөө  өмнө нь  хатан  хаан  байсан  би  эргээд  хатан  хааны  дүрээр  дахин  төрөх  болно  хэмээн   гүн итгэх  болсон   байна.

Бүх хүнтэй эелдэг бай
Олон хүнтэй эвсэг бай
Харин цөөн хүнтэй л илэн далангүй бай

Одод тэнгэртээ л гялалзаж , гол ус эрэгтээ багтдаг , навчис мөчиртөө сэрчигнэдэг шиг хүмүүс хувь заяаныхаа зургаар л явах ёстой.

Гэр бүл гэдэг нь чамд үргэлж үнэнч байдаг хүмүүсийн нэгдэл юм.

Ямар ч бодох санах зүйл, ёс зүйгүйгээр зугаа цэнгэлд автсан хүмүүсийн амьдралд үнэ цэнэ гэх юм ер байдаггүй.

Хүүхэдтэй зөөлөн харьц
Шийтгэл тэднийг харгис хатуу болгодог.
0-5 настайд хаантай харьцаж байгаа мэт
5-12 настайд боолтой харьцаж байгаа мэт
12-15 настайд сүүдэр мэт дагуул
15-18 настайд найз нөхөдтэй мэт харьц.

Хэдийгээр сайхан ахуй, сайхан аж төрөл байлаа ч оюун санааны, бие сэтгэлийн сэрэл авахгүй амьдрал гэдэг хэцүү л дээ.

Анхны гэсэн үг өөрөө их зөөлөн нялхамсаг , анхны гэсэн утгаа агуулсан юм бүхэн хүнд хамгийн гэгээн энхрийллийг бэлэглэдэг.

Хорвоо бүх талаараа ав адилхан хоёр хүнийг хэзээ ч төрүүлдэггүй юм.

Хүн өөрийгөө бодож шинжилж явах хэрэгтэй
Сэтгэл оюун хоёр тус тусдаа байдаг
Сэтгэлдээ дийлэгдвэл ялагдана
Оюундаа дийлэгдвэл ялна.

Зорилгогүй хүн зорилготой хүний шавхрууг л иддэг.

Өөрийнхөө нэр хүндийг гутаахгүйн тулд зарим доромжлолыг чимээгүйхэн залгичих нь дээр.

Өөрийн үзэл бодол , байр суурь хамгаас үнэтэй өөрийн үзэл бодолгүй хүн аливаад автахдаа амархан , харамсах юм ихтэй амьдардаг.

Олон жилийн бурууг хүн ганцхан хурмын зуур ч гэнэт ойлгох  шиг  болдог.

Хайр гэгч алив хүний наслах биед нэг л удаа эдлэгдэх учиртай.

Эхийн хайрыг тэнгэр гэвэл
Энэ орчлон алгын чинээ
Элгэн уургий нь хур гэвэл
Энгүй далай дуслын чинээ

Үгийг онож хэлэх нь ямар ч бууны сумнаас хүчтэй.

Ам алдагдал дагуулдаг
Чих ашиг авчирдаг

Хүнийг өөтэй талаас нь дандаа битгий харж бай

Тодорхой хэмжээгээр нууцлаг зүйл үлдээх бий болгох нь хэрэгтэй юм.

Өөрийгөө хүндлэх, бусдыг хүндлэх , өөрийнхөө бүх үйлдэлд эзэн болох гэсэн 3-н зарчмыг мөрд.

Жижиг маргаанаас болж том нөхөрлөлөө бүү сүйтгэ.

Чимээгүй байна гэдэг нь заримдаа хамгийн сайн хариулт гэдгийг сана.

Аз жаргалыг ямар хүн амсах вэ гэвэл би аз жаргалтай байна гэж бодсон хүн л амсана. Аз жаргал гэдэг нь угаасаа л хүний сэтгэл санааны мэдрэмж юм . Би л сайхан байна гэж бодвол энэ нь миний аз жаргал.

За ингээд та бүхэндээ алхам тутамдаа ухаалаг байж , зөв сонголт хийж , амьдралынхаа завь онгоцыг зөв залж ухаарал дүүрэн жаргаарай гэж хүсмүй.

Pete  Burns

Pete   Burns нь  80—онд  ихээхэн   алдартай  байсан   нэгэн  хамтлагийн  vocal.    Энэхүү  хамтлагийн  төлөөлөх   нэгэн  дуу  нь << You  Spin  Me  Round>>.   Pete  Burns нь эмэгтэй  хүн  шиг   гял  цал  нүүр   будалт  болон  хамтлагийн  бусад   гишүүдээ  бодвол  гадаад  үзэмжиндээ  илүү  их  анхаарал   тавьдаг  онцлог  шинжээрээ  Fan–үүдэд  их  нэр  хүнд  олсон  гишүүн  байсан.

Нэг  өдөр    өндөр  хамраа  бага  зэрэг  намсгахаар  анхны  мэс  заслаа  хийлгэсэн  байна.  Гэтэл  мэс  заслын  үр  дүн  мань  нөхөрт  таалагдсангүй   дахин  мэс  засал  хийлгэтэл  бас  нэг  хэсэг  нь  таалагдахгүй    ингэж  тэрээр  хүссэн  дүр  төрхөө  олохын  тулд  үргэлжлүүлэн  энд  тэндээ  тоймгүй  олон мэс  засал   хийлгэсэний  эцэст  бүр  мөсөн  өөр  хүн  болон  хувирсанаар  зогсохгүй  түүний  итгэлт  үнэнч  фенүүд  нь  нүүр  буруулах  болж  үр  дүн  нь  гоо  сайхны  мэс  заслын  харшлын  улмаас  Morphine гэх  өвчин  намдаах  тарианы  донтон  болсон   байна.

Тэрээр   телевизийн   нэгэн  ярилцлаганд  хэлэхдээ << энэхүү  мэс  засал  нь  нийт  18-сарын  хугацаанд  үргэлжилсэн  ба  7-хоногт 2–удаа  мэс  засалтай ,   заримдаа  5–өдөрт  1–удаа  мэс  засалд  ордог  байсан  ба  эцсийн  уршиг  нь мэс  заслын  гүн  харшилтай  болж  ялангуяа  уруулны  мэс  заслын харшлын  өвдөлт  тэсэж  тэсвэрлэхийн  аргагүй  маш  аймаар  өвдөлтийн  улмаас  өдөр  хоногийг  арай  хийн  гэж  өнгөрөөж  байна >> хэмээн  ярьсан  байна.

to be continued…

1.  Амаараа  амьсгалах

Хамар  нь  байнгын  битүү  явдаг  хүмүүс  хамрынхаа  оронд  амаараа  их  амьсгалдаг.   Энэ  тохиолдолд  нүүрний  тэнцвэр  алдагдаж   Adenoid хэмээх  гаж  нүүрний  хэлбэр  лүү  хувирдаг  байна.

2.  Цагаан  үс  түүх

Үсний  нэг  угаас гардаг   үс  нь  25-35 ширхэг байдаг  учраас  үргэлжлүүлэн  түүх  тохиолдолд  халзан  болох  үндэсийг  үүсгэдэг  .  Тиймээс  цагаан  үсээ түүхйин  оронд   тухайн  цагаан  үсний  үндэсийг  хайчлах  буюу  өөр  өнгөөр  будах  нь дээр  юм.

3.  Эмэгтэйчүүд  хөлөө  ачиж  суух

Аарцаг   далийх  болон  сээр  нуруу  бөгтийж   ,  бэлхүүсний  өвчлөлтийг  үүсгэдэг  байна .

4.  Усанд  орсны  дараа   чихээ ухах

Усанд  орсны  дараа чихний    арьс  их  зөөлөн  болдог  учраас   шарх  авахдаа  амархан.  Тиймээс  цочрол  хийгүй  байх  нь  чухал.  Хулхи  нь  зүгээрчгүй  арьсыг  хамгаалах   үүргийг    гүйцэтгэдэг  байна.

5.  Ширээн дээр  бөхийж  унтах

Энэ  үед  нүүрний  зүүн  баруун  булчинг  тэгш  бус  бий  болгож  архаг  хууч  өвчинг  үүсгэдэг.

6. Эрүүгээ  тохиолдож   суух

Сээр  нуруунд  ихээхэн  хор  нөлөөтэй.

Хэн  нэгэн  таньд  эдгээр  муу зуршлуудаас  байгаа  бол  өөрийн  эрүүл  мэндийн  төлөө   нэн даруй  сайн  зуршлаар  солиорой.

Сүүлийн  үед  нэгэн   шинэ  төрлийн jeans  гарч  ирсэн  нь    WINK  JEANS гэж  нэрлэгдэх   бөгсний  доод талдаа  нүдээ ирмэж  байгаа  зурагтай   jeans  хүмүүсийн   сонирхлыг  их   татаж  байгаа гэнээ  надад   лав  таалагдаагүй  гсн    .    Гэхдээ   найз  залуу болон   нөхөртэйгээ   муудалцсан  үе  эсвэл  гунирхсан  үедээ  өмсөөд  гарвал  гсн  хэ хэ .

Энэхүү  загварыг  зохиосон  Willian  Jones –оос   энэ  өвөрмөц  загварыг  бүтээх  болсон  учрыг  асуухад тэрээр  хариулахдаа  <<Би  машины  зогсоол  руу алхаж  явтал  миний  урд  явж  байсан  нэгэн  эмэгтэйн  бөгсийг  хартал   над  руу  нүдээ  ирмэж  байна  гэсэн   бодол  төрсөн  .  Тэгээд   хэрвээ  тэр  хэсэгт  нь  нүд  зурвал  үнэхээр  нүдээ  ирмэж  байгаа  юм  шиг болох юм  байна   гэж  бодсон>> хэмээсэн байна   .

өшөө  олон сонирхолтой   зургийг  сайтаас нь  үзнэ  биздээ.

1830—гэсэн тооны учир шалтгаан
1—нэг өдөрт
8—найман удаа
30—гучин секунд гараа сайтар угааж занших

Хүүхдийн  дуу  сонсоогүй  их  удаж  шүү

Хүүхэд  ахуйн  дурсамжаасаа   санагалзаваа    гэж…

Ялангуяа  9-сард  зөгийнүүдийн  үржлийн  цаг    энэ  үед  их  эмзэг  мэдрэмтгий  байдаг  ба  зөгийний  ойр  хавьд  цахилгаан  хэрэгслийн  чимээ  шуугиан,  утаа  зэргээс   зөгийнүүд   их  цочрол  авч  дайрдаг  байна.

Зөгийнүүдийн   үүрлэдэг  газар  нь     ихэвчлэн    оршуулгын     газарт  ба   Хээр  хөдөө  явахдаа  зөгийний   үүр  байгаа  эсэхийг  шалгах  энгийн  арга  нь   урт  саваагаар   өвсийг  хөндөж  үзэх  ба    өвсөнд  хар  шороо, элс  цацаж  үзэх  мөн  зөгийний  дуртай  хоёр  зүйл  болох  1—  тод  шар  өнгөтэй   хувцаснаас    зайлсхийх 2—  амттай   чихэрлэг  хүнсний  зүйлийг  авч  явахгүй  болон   үнэртэй  ус  зэрэг  эхүүн  нялуун  хурц  үнэрийг  биедээ  түрхэхгүй  байх нь  аюулт  зөгийнөөс  өөрийгөө  хамгаалж  чадах  нэн   чухал   арга юм.

1.  Best  Red  Carpet—Kate  Winslet

2. Best  Accessible  Clamour  Style  (нөлөөлөх  чадвартай, дур  булаам)—Michelle  Obama

3. Best  Maternity  Style—Nicole  Richie

4.  Best  Short (богино) Dress —Reese  Witherspoon

5.  Best  Jeans—Cameron Diaz

6.  Best  Bikinis —Kim  Kardashian

7. Best  Sparkle( гялалзсан)Dress –-Taylor  Swift

8.  Best  Street  Chic Style—Beyonce

9.  Best  Use  of  Color Dress—Freida  Pinto

10.  Best  Boho Dress—Vanessa  Hudgens

Таагүй дурсамжийг сэтгэлдээ хадгалах нь удаан үйлчилгээтэй хор идсэнтэй адил Урам зоригтой, өөдрөг байх нь эрүүл байх нэг үндэс. Иймд золгүй явдал, уйтгар гуниг, гомдол зэргийг аль болох хурдан март. Хэрэв өөрт тань зовлон тохиолдож, тэр нь танаас шалтгаалсан бол сайтар тунгаан дүгнэ. Алдсан бол түүнээсээ суралц, хожим давтахгүйн тулд яах тухайгаа шийд. Хэцүү үеийг дахин дахин сэргээж санах нь түүнийг олон дахин туулж өнгөрөөхтэй л адилхан. Иймд зөвхөн ирээдүйгээ, маргаашаа харж амьдар. Таагүй явдлыг эргэж бүү дурс. Түүний оронд өөрийн болон өрөөлийн аз жаргал, амжилт, хорвоогийн сайн сайхан бүхнийг олж харж, чин сэтгэлээсээ баярлаж бай. Сэтгэл сэргэх, хөгжин баясах шалтгаан тоо томшгүй олдоно. Үргэлж инээж баярлаж явах шиг жаргал байдаг гэж үү.

Стресстэй бол өдөр тутам чигчий хуруундаа иллэг хий
Хөлийн ул, чих, гарын хуруунд дотор эрхтнүүдтэй холбоотой био идэвхит цэгүүд олноор байрладаг бөгөөд эдгээр цэг дээр иллэг хийж эрүүл мэндээ хамгаалан сайжруулж, зарим өвчнийг анагааж болно. Тухайлбал, чигчий хуруунд зүрхний, нэргүй хуруунд элэгний, дунд хуруунд гэдэсний, долоовор хуруунд ходоодны, эрхий хуруунд тархины үйл ажиллагаатай холбоотой био идэвхт цэгүүд байрлана.Нэг гарын алгыг доош харуулаад нөгөө гарын эрхий /дээд талд/, долоовроор хуруугаа чангахан чимхэнэ.
Хурууны иллэгийг үзүүрээс уг руу нь чиглүүлэн хийх бөгөөд чигчий хуруунаас эхэлнэ.
Хурууны хажуу талд мөн ийм маягаар иллэг хийнэ. Хуруу тус бүрт 3 удаа илэг хийгээрэй.
Долоовор, дунд хуруугаар хурууны үе дээрээс барьж татна /чанга биш/. Хуруу тус бүрд 3 удаа татлага хийнэ.

Инээж бай
Инээд мэдрэлийн ядаргааг эмчилдэг. Өөрийн ба өрөөлийн амьдрал дахь инээдэмтэй бүхнийг анзаарч инээж байхыг хичээ. Элгээ хөштөл, нулимсаа гартал хөхрөх хамгийн сайн. Энэ нь бодисын солилцоог сайжруулан цээжний булчин хөгжүүлж зүрхний үйл ажиллагааг идэвхжүүлдэг. Байнга инээх шалтаг хай. Найз нөхөдтэйгээ уулзах, гэр бүлийн амьдрал, хошин урлаг, инээдмийн кино, аялал жуулчлал зэрэг боломжтой бүхнээс инээд, хөөр баясал, таашаал авч бай.

Өөрөө өөртөө тушаал өгөх
Стресст өртөж тааламжгүй сэтгэл хөдлөлд автсан үед та биеэ барьж, өөртөө тушаал өгөх аргаар өөрийгөө ялж болно. Ингэхдээ “тулгарсан бэрхшээлийг би заавал ялж дийлэх болно”, “би давна, туулна” гэсэн агуулгатай шийд гаргах ёстой. Гаргасан шийдвэрээ хэрэгжүүлэхийн тулд өөрөө өөртөө зохих тушаал өгөөрэй. Хэн нэг хүн чамд заавар өгч, яахыг чинь хэлж өгөхийг бүү хүлээ. Чи өөрөө л санаачилж, хүнд байдлаас гарах арга замаа ол. Өөрийгөө зоригжуулах сэтгэл зүйн олон арга бий шүү.

Сэтгэл зовнилоо тайлах арга
Хий хоосон сэтгэл түгших буюу хэт зовинох тохиолдолд “Санаагаа бүү зовоо, тайван бай. Сэтгэл зовох юу ч алга, бүх юм сайхан болно, Би тайван байна, Би хүчиндээ итгэж байна, Сэтгэл түгших нь надад тусалж чадахгүй, харин ч хор хохирол учруулна шүү” гэсэн үг хэллэгийг өөртөө чимээгүй хэлж өөрийгөө ятга.

Сэтгэлийн ганихарлаа тайлах арга
Сэтгэл гутралын эсрэг чиглэсэн ятгалга хэрэгтэй. Жишээ нь: үерхдэг найзаа өөрөөсөө хөндийрснөөс болж сэтгэлээр унаж байгаа бол “түүнийг өмчлөх эрх надад байхгүй, Хэн ч хэнээс ч хөндийрч болно, Түүнийг надаас хөндийрснөөс болж уйтгар гунигт автаж болохгүй ээ, Амьдрал минь урд байна, өөр олон найзтай болох боломж надад байна” гэж хүчиндээ итгэн улмаар түүнийгээ баталсан аялгаар хэлж байгаарай.

Ятгах арга зүй
Сэтгэлийн зоригийн нөөцөө дайчлах /чи өөрөө ч мэдээгүй байхад чамд ийм боломж их бий/, сэтгэл түгшилтээ номхруулах болоод ганихарлаа тайлахын тулд өөрийгөө ятгах сэтгэл зүйн хэллэгүүдийг хэрэглэж болно. Ятгах үг хэллэгүүд нь цөөхөн энгийн хэллэгтэй байх нь зөв.

Уураа номхотгох арга
Уурлах, бухимдах. сэтгэл хүчтэй бачимдах үед “тайван бай. Уур бол түр зуурын солиорол. биеэ барьж чадахгүй байгаагийн л илрэл” гэсэн үгийг сэтгэл дотроо бодоход эсвэл амандаа шивнэхэд аяндаа сэтгэл уужирч бухимдал тайлагдана.

Цэвэр агаарт зугаал
Бухимдсан үедээ цэвэр агаартай газарт 3-8 км зайд түргэн алхаагаар зугаалахад тархи хүчилтөрөгчөөр хангагдан ухаан улам саруул болж сэтгэл баясна.

Ухаарал чухал
Уур бусад тааламжгүй сэтгэл хөдлөлүүд мунхагийн улмаас төрж болно. Уур бол юмны учир начрыг ухаарч чадаагүйн улмаас буюу харилцаж байгаа этгээдтэй харилцан ойлголцож чадалгүй мунхагласнаас болно. Уурлахгүй байх нэг арга бол уурын гэм уурлахгүй байхын тус хоёрыг харьцуулан бодох явдал. Энэ тухай бодож байтал уур аяндаа алга болно.

Биеийн тамирын дасгал, биеиин хүчний хөдөлмөр хий
Бүх биеийн булчинг ажиллуулсан ажил хийх шал угаах , булчин шөрмөсний ажил хийх гүйх, хөл бөмбөг, сагс, биллиард тоглох зэрэг (Биеийн тамирын дасгал хийхэд бие махбодь, уураг тархины цусан хангамж сайжирч, эд эсүүд хүчилтөрөгчөөр ханаж, тааламжтай сэтгэл хөдлөл үүснэ. Мөн булчингийн агшилтын явцад биед үлэмж хэмжээний сүүний хүчил хуримтлагдана. Энэ сүүний хүчилийн нөлөөгөөр бухимдал арилна.

Хөдөлгөөн ба байгаль мэдрэлийн ядаргааг эмчилнэ
Долоо хоногт ядаж нэг удаа ой мод, голын эрэг, цэцэрлэгт хүрээлэнгээр зугаалах нь чухал. Өдөрт хамгийн багадаа 15 минутыг гүйх, аэробекээр хичээллэхэд зарцуулах нь зүйтэй. Нойр. 22-оос 24 цаг хүртлэх нойр нь бие сэтгэлийн ядаргааг арилгах, цовоо сэргэлэн байхад онцгой үүрэгтэй.

Хобби ядаргааг арилгаж тайвшруулдаг тул хүн бүхэн чөлөөт цагаараа дуртай зүйлээ хийж байх нь хамгийн сайхан амралт.

시작 -> 제어판 -> 국가 및 언어 옵션 -> 언어 -> 자세히… -> 추가… -> 입력 언어-г сонгож ороод тэнд байгаа листэн дотроос 몽골어(키릴 자모)-г хайж олоод сонгосоны дараа 확인 товчийг дарахад монгол фонт(keyboard driver) суулгагдах болно…

Англи windows-ийн хувьд, start -> control panel -> country and language option -> language -> more… -> add… -> input language-г сонгож ороод тэнд байгаа листэн дотроос mongolian(cyrillic)-ыг хайж олоод сонгосоны дараа ok товчийг дарахад болох байх англи нэр томъёог орчуулж бичсэн тул яг цав таарахгүй байж магад гэхдээ нэг их зөрөхгүй биз ээмонголоор бичихийн тулд гар(keyboard)-ынхаа аалт(alt) ба шийфт(shift) товчийг зэрэг дарахад болно буцаад англиар бичихийн тулд аалт ба шийфт товчийг дахин зэрэг дарахад болно за, ингээд төрөлх хэлээрээ бичээд байж дээ…

Доорх зүйл бол монгол гарын үсгийн байрлал юм:

` 1 2 3 4 5 6 7 8 9 0 – = \
+ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 0 Е Щ |
= № – ” ₮ : . _ , % ? е щ \

q w e r t y u i o p [ ]
ф ц у ж э н г ш ү з к ъ

a s d f g h j k l ; ‘
й ы б ө а х р о л д п

zxcvbnm , . /
ячёсмит ь в ю

2007-02-22

Za tegeed khishgee andiin bichsen tsag zawiin talaar onowchtoi saixan bichsen bichiltiig dor siirvvlew blog ni ooriigoo xogjvvlex bas neg arga yum . 

1. Блогонд дурлаж зав гаргахын учир
Тэгэхдээ би блог бичих цаг, зав заавал гаргадаг, би доор дурдсан хэдэн үндэслэлээр блог бичих дуртай.
- Блог таныг юм мэддэггүйгээ, мэдэхэд тусалж магадгүй.

Анх блог нээчихээд бичих гэхээр бичих юм олдоггүй юм билээ. Их сургууль төгссөнөөс хойш мэргэжлийн холбогдолтой номууд л уншиж явснаас, өөрийгөө хөгжүүлэх тал дээр анхаарч байсангүй, гор нь гарч байгаа нь тэр. Тиймээс юм мэддэггүйгээ мэдрээд, хэдэн ном авсан уншиж амжаагүй л явна.

- Блог танд өнгөрсөнөө санахад тусална.

- Блог танд өөрийгөө мэдэхэд, өөрийгөө нээхэд тусална.

Нээрээ шүү. Үнэндээ өөрийн зарим блогийг эргээд уншихад ичих сэтгэгдэл төрснөө нуух юун, ер нь жаахан онгироодуу талдаа хүн гэдгээ эхний хэдэн бичлэгээ хараад ойлгосон, тэгээд блог бичихдээ энэ тал дээрээ анхаарсан, эргээд энэ нь миний муу зан авирыг засаж байгаа юм.
- Блог таныг шинэ найзуудтай болгоно.
Үнэндээ би Тулгат, Ганбат, Дөлгөөн, Наранбаяр, Эрка ( мэргэжлийнхээ хэдийг бол гадарланаа) хэнтэй нь ч уулзаж байгаагүй, ямархуу царай зүстэй хүн болох талаар огт мэдэхгүй боловч, найзаа гэж бодож явдаг. Монголынхоо төлөө санаа тавиж, түүнийхээ төлөө өөрийн алт шиг цаг заваа зориулан, бичиж явдаг эдгээр залуус миний найз гэж хэлэгдэх эрхтэй байх нь дамжиггүй.
- Блог танд урам хайрлаж, ихийг бүтээх эрч хүчийг өгнө.
Хаа нэгтээ хэн нэг нь миний өчүүхэн блогийг уншаад жаахан ч гэсэн юм бодвол болох нь тэр.
- Блог танд мэдээлэл, мэдлэгээ нэмэгдүүлэхэд тусална.
- Блог танд инээд бэлэглэж, алжааллыг тань тайлна.
Сугараагийн Тэнэг, зэрлэг, түгшүүртэй насыг анх уншаад үхтлээ инээж билээ. Яг л ийм байсандаа гэж бодоод л инээгээд байсан шүү.
Ингээд блогийн ашиг тус, сайн талуудыг нь тоочоод байвал дуусахгүй тул ингэсгээд зогслоо.

2.Зав гаргана гэдэг сэтгэлийнх
Энэ бүхнээс үүдээд цаг, завын тухай бичюүү гэж бодоод, интернетээс ном нилээд хайгаад олдсонгүй тиймээс, өөрийнхөө хэмжээнд эргэцүүлсэнээ та бүхэнд хүргэе.

Хүн цаг хугацааны боол нь биш, цаг хугацааг өөрийн эрхшээлд оруулан боолчилж ( жаахан хийрхэж хэлвэл ) амьдрах хэрэгтэй болов уу. Үнэндээ зав гаргана гэдэг бол сэтгэлийнх байх. Хэрвээ ямарваа нэгэн ажлыг хийе, бүтээе гэж бодвол тэр хүнд хийх цаг, зав заавал олддог.

Залхуу, хариуцлагагүй байж завгүй гэж явагчид ичиг, ичиг
Урьд нэгэн яаман дээр туурвил хөгжүүлэлтийн төсөл хэрэгжүүлэх завшаан тохиолдсон юм. Олон нь ч сараар ажилласандаа, тэгээд би нөгөө эрхтэн, дархтангуудаас нь утасдаж асуунаа. – Өнөөдөр төслийнхөө тэр хэсгийг хийнэ шүү, одоо очвол болох уу гээд л. Тэгэхээр өөдөөс:

-Өнөөдөр зав гарахгүй, дараа больё гэсэн хариулт өгнө, тэгсэн мөртлөө орой энд тэнд явж байгаад тааралдахаар биллиард тоглоод л, пиво уучихсан л явж байна, тэр тухай өөрт нь хэлэхэд огт тоохгүй. Тэгсэн атлаа төслийн үдэшилэг, хүлээн авалт болоход, хамгийн түрүүнд ирчэхсэн сууж байдаг байлаа даа, хөөрхий.

Завгүй гэдэг үг залхуучууд, хариуцлагаас зугтдаг хүмүүсийн хэлдэг үг болсон ажээ.

Чадахгүй, мэдэхгүй байж завгүй гэж явагчид ичиг ичиг
Урьд цагт мэдэхгүй гэдэг үг мянган асуултын таглаа гэдэг байсан бол одоо үед мэдэхгүй гэх юм бол гутамшиг болжээ. Тэгээд оронд нь завгүй гэдэг болсон юм шиг байна. Уг нь мэдэхгүй зүйлээ үнэнээр нь мэдэхгүй гээд хэлвэл юуны буруу байх билээ. Би нилээд дээр хоёр хамтрагчтайгаа нэгэн туурвилын төслийн төлөвлөгөөг нь гаргахаар боллоо, тэгээд би хэллээ:- За би хагасыг нь хийе, миний 2 найз үлдсэнийг хийчэх гэтэл, нэг нь ч яахав тэгье гэлээ, харин нөгөөх нь: - Надад зав гарахгүй, чи хийчэх л дээ гэж байна. Үнэндээ тэр нөхрийг уг ажлыг хийж чадахгүй гэдгийг нь би гадарлаж л байсан, тэгэхдээ жаахан хичээгээд үзэг гэж бодсон, гэтэл оронд нь сонссон хариулт энэ.

Завгүй гэдэг үг ажил хийж чаддаггүй, ажил хийж мэддэггүй хүмүүсийн өөрийгөө хаацайлан хэлдэг үг болсон ажээ.

3. Дүгнэлт буюу төгсгөлийн оронd

Цаг, завын тухай хэдэн зүйр, цэцэн үг олсноо дуулгавал:
***The busy have no time for tears.***
Lord Byron
***Завгүй хүнд гуниглах цаг олдохгүй.***

***You never saw a very busy person who was unhappy.***
Dorothy Dix
***Завгүй мөртлөө жаргалгүй хүн та хэзээ ч харахгүй.***

***If you want something done ask a busy person to do it. The more things you do, the more you can do*** . Luchille Ball
***Хэрэв ямар нэгэн юм хийлгэмээр байвал завгүй хүнээс асуугаад үзээрэй.
Хийх ажил чинь их байх тусам их ажил амжуулж хийж чадна.***

Тэгэхээр найзуудаа ийм байна:-Зав гарсангүй, би завгүй гэж надад битгий хэлж байгаарай. Би тийм утгагүй тайлбар сонсмооргүй байна. Оронд нь: -Хэзээ хийх вэ, би тэр өдөр хийж чадна, хэдэн төгрөг надад өгөх юм бэ, би чадсангүй, би мэдэхгүй юм байна, эсвэл надад тэр ажлыг хийх сэтгэл байсангүй гэж хэлээрэй. Тэр нь дээр.

Өнгөрсөн жилд хамгийн нөлөөлөх чадвартай хар арьстнаар сонгогдож байсан Halle Berry–ээс эхлээд бидний сайн мэдэх одууд болох Eric Bishop, Christoper Smith , Edward Regan Murрhy, Caryn Elaine Johnson,Morgan Freeman, Jessica Alba, Jennifer Lopez, Eva Longoria, Lindsay Lohan, Alica Foster, Gwyneth Paltrow, Natalia Hershlag, George Clooney , Thomas Hanks, Leonardo Di Caprio гээд энд  нэр  нь  бичигдээгүй  олон одууд Obama-г  дэмжсэнээс нэрт шоу хөтлөгч Oprah Winfrey Obama–гИЙН арын бат чанга туслагчийн үүрэг ролыг амжилттай сайн гүйцэтгэсэн гэнэ .

1—одоо үерхэж буй найз бүсгүйдээ хайртай— 65%

2—сэтгэл их зовож шаналах —19.2%

3—эхлээд анхны хайрттайгаа уулзаж үзээд шийдвэр гаргах—12.5%

4—их баяртайгаар анхны хайрт руугаа бөгсөө алгадаад гүйж очих—5.0 %

~~~~Залуучууд усанд орж байх үедээ нууцаар хамгийн их хийдэг зүйл нь ?

1—Үсээ ийш тийш нь хэлбэр гаргаж оролдох—20.2%

2—булчингаа гаргаж малийтал мишээж бахдах —14.5%

3—гэдэснийхээ харвинг хараад энэ л байхгүй болчихвол гэж хошуугаа унжуулах—39.8%

4—усанд орж байх хоорондоо шээх—20.6%

~~~~Залуучууд бодохдоо өөрийнх нь биеийн аль нэг хэсгийг бүсгүйчүүд түрүүлж барьвал ок гэж боддог вэ?

1—гар барих—30.9%

2—мөрөн дээр тавих—5.0%

3—сугадах—55.4%

4—гуян дээр гараа тавих —3.7 %

~~~~Удаан хугацаанд үерхсэн найз бүсгүйгээ гоо сайхны мэс засал хийлгэж хөөрхөн болсоныг сүүлд мэдсэн тохиолдолд яах вэ?

1—давхраа хийлгэсэн тохиолдолд ок—47.5%

2—давхраа хамар—16.9%

3—ердөө ч ойлгохгүй—14.0%

4—хичнээн газар хийсэн ч хамаагүй—15.2%

Мексикт болсон  энэ  удаагийн  Дэлхийн мисс тэмцээнд нийт 77 орны сайхан бүсгүйчүүд оролцсон ба нийт бүсгүйчүүл өөр өөрсдийнхөө үндэсний хувцасыг өмсөж мэндчилсэнээс эхний шатанд дараах орны 15 бүсгүй шалгарсан байна.
1.Denmark 2. Venezuela 3.Thailand 4.Angola 5. Usa 6.Slovenia 7.Brazil 8. India 9.Mexico 10. Japan 11.Ukraine 12.Tanzania 13.Korea 14.Nicaragua 15.Czech RepublicЭнэхүү 15 бүсгүй маань 2–шатанд усны хувцас өмсөж гоо сайхан биеэ үзүүлж мэндчилсэнээс тор 10-т дараах орны бүсгүйчүүд шалгарчээ. 1.Venezuela 2.Korea 3.Brazil 4.USA 5.Japan 6.India 7.Tanzania 8.Nicaragua 9.Mexico 10.Angola

Удаах шатанд гоёлын платье өмсөж мэндчилсэнээс дараах орны бүсгүйчүүл тор 5-т оржээ

За тэгээд сүүлчийн шийдвэрлэх шатанд шүүгчдийн зүгээс тавьсан асуултанд хариулсан байдлаар нэгтгээд дүгнэсний эцэст 5-рт USA 4-рт Korea 3-рт Venezuela 2-рт Brazil 1- рт Japanы гоо бүсгүй дэлхийн миссээр тодордогийн байжээ хө.

Танилцах уулзалт болон үдэшлэгэн дээр нэгэн хархүүгийн гадаад төрх болон биеэ авч яваа байдал, яриа хөөрөө зэрэг нь бүсгүй таньд сайхан сэтгэгдэл төрүүлж тухайн хархүүд ч та таалагдаж хоёул тун сэтгэл таатай цагийг өнгөрүүлсэн мөч… Гэтэл уулзалтын өдрийн дараагаас залуу хархүүгээс чинь ямар ч холбоо байхгүй бүр мессеж ч ирдэггүй ээ аргаа бараад өөрөө түрүүлж утасдах гэснээ би чинь ээмэгтэй хүн гэсэн ужиг бодол орж ирээд болиулчихов за яршиг гээд хаячихъя гэхээр тун давгүй залуу болохоор алдчихна гэхээр яс хавталзаад болохгүй тэгээд эцэст нь мессеж бичихээр зориг шулуудав юу гэж ямар утгатай бичихээ мэддэггүй бичээд л устгаад л бичээд л устгаад л…

Яг иймэрхүү асуудалтай хүмүүст зориулж Солонгосын сэтгэл судлалын судалгааны төвөөс судалгаа хийж үзсэний дүнд дараах аргыг санал болгожээ. Эмэгтэй та өөрийгөө үнэлэх үнэлэмжийг сэтгэл дундуур бус утга бүхий image–ыг багтаан эрэгтэйгээ болзоондооо ирүүлж чадах мессежэнд анхаарах зүйлүүд нь 1—Эсрэг хүнийхээ зан чанарыг тооцож бодох 2—ТОхиромжтой үгийг ашиглах 3—хоёр мөрөн дотор багтааж сэтгэгдлээ үлдээх гэжээ.

За тэгээд олон мессежүүд дотроос хамгийн оновчтой болж болох 3-н месежийг нэрлэжээ 1 —-Тоглолтын билеттэй боллоо хамт үзэх цаг зав байгаа болов уу? 2—-Найзтайгаа кино үзэх гэж байна л даа хамт явж үзэх үү ? 3 —-Цаг агаар их хүйтэн байна халуун кофе хамтдаа уух уу?

Мөн уулзалт үдэшлэгэнд танилцсанаас хойшхи өдрөөс эхлээд 3-дахь өдрийнхөө оройны 9-цагаас 12-цагийн хооронд мессеж бичвэл 95 % нь амжилттай болох магадлал өндөр байдаг гэнэ дээ .

Юутай ч мессежээр хайраа олж чадвал бас нэгэн ур чадвар юм даа .

Загвар өмсөгч байсан ч болоосой.

Заримдаа хаа нэгтээ олны дунд тоос шороо болон аллергинаас болж найтаагаад салдаггүй тохиолдол их байдаг тэгээд тэвчиж барья ч гэсэн барьж чаддаггүй тийм үедээ энэхүү маш хялбар аргаар нэг туршаад үзээрэй найтаах үедээ эрхий болон долоовор хуруугаараа хамрын үзүүрийнхээ яг харалдаа доорх гол хэсгийг чангахан шиг чимхээрэй үр дүн нь тэр дороо мэдрэгдэнэ шүү.